1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭМЧИ ДУЗАЗЫН БЕДИДЕРИНИҢ АЙТЫРЫГЛАРЫ

Хүндүлүг коллегалар!
Дараазында чугула тема – кадык камгалалы. Ооң бөгүнгү байдалы, медицина дузазын чедирип турар деңнели, бир талазында, экижип турар ышкаш деп билир мен, экижип турары шын, ынчалза-даа дыка хөй хамаатылар таарзынмайн турар. Ооң чүнүң-биле холбашканы билдингир. Ол система дуга­йында ооң баштайгы салбырлары: поликлиникалар, амбулаториялар, фельдшер-акушер пунктуларының ажылын көрүп, түңнеп турары-дыр. Ылап-ла оларның ажылынга улустуң хомудалдары хөй болуп турар. Хереглээн специализинге кирер дээш хөй хүннер дургузунда оочур­лаар, чугула херек эмчи шинчилгезин дүрген болгаш халас эртип алыры болдунмайн баар, а ырак-узак суурларда улустарның анаа эмчиге кирип алырынга бергедежип турары ам-даа хевээр. Ийе, фельдшер-акушер пунктуларының болгаш мобильдиг медицина комплекстериниң саны көвүдеп турар, ынчалза-даа ындыг чүүлдер ам-даа чок черде чурттап турар кижиге, бо эмнелге черлериниң өзүп көвүдеп турары сан-түң көргүзүү, ол кижиниң кадыының байдалын чиигетпейн турар болгай.
2020 чылдың төнчүзүнге чедир шупту черлерге, ону демдег­лексеп тур мен, ылавылаарга, Россияның чурттакчыларлыг шупту пунктуларынга медицина дузазын ап болур арга турар болзун, шупту хамаатылар, олар кайда-даа чурттап турар болза, медицина дузазын ап шыдаар­ аргалыг болзун. 2019-2020 чылдарда 1590 эмчи амбулаториялары болгаш фельдшер пунктулары туттунган болгаш чаарттынган болур дээрзинге идегеп тур мен. 
Бөгүнде кезек регионнарда «Камналгалыг поликлиника» деп төлевилел боттанып турар. Ооң түңнелинде регистратурага, эмчиниң кабинединиң чанынга оочур манап олурар үе ортумаа-биле үш-дөрт катап эвээжей берген. Мен ындыг поликлиникаларга барып чордум, ажылдап турары аажок эки чорду. Арга-шинээ кызыгаарлыг улустарга, бичии уругларлыг ада-иелерге оон-даа эки байдалдарны тургузуп берген. Чурт иштинде ындыг поликлиникаларның дыка эвээш бооп турары харааданчыг. Регионнарның эки практикаларын өөренип көрүп тургаш, камналгалыг поликлиникаларның бедик стандарттарын, оларны аттестациялаар чурумун ажылдап кылгаш, бо чылын бадылаарын Чазакка дагзып тур мен, а дараа­зында чылын медицина албан черлериниң удуртукчуларының болгаш эмнелгелерниң ажыл­дакчыларының ажылының шы­нарын бедидериниң механизмнерин регионнар-биле кады ажыглалга киирер. Бирги ээлчегде, 2021 чылда бичии уругларның шупту поликлиникаларын долузу-биле чаа стандарттарже шилчидер. Хамык ужур «Камналгалыг поликлиника» деп чарлап каан аттың тыптып кээринде эвес дээрзинче кичээнгейиңерни углап тур мен. Кол чүве, күрүнениң талазындан улусту хүндүлеп турарын, оларга эки хамаарылганы, оларның кадыкшылын ёзулуг камнап турарын көрүп билип турары. 
Медицина дузазын ап болур аргаларны бедидер дээш кадык камгалалының информатизация­зы ажылдаар ужурлуг. Медицина албан черлери, аптекалар, эмчилер болгаш пациентилерниң аразынга электроннуг кады ажылдажылганы үш чыл дургузунда аайлаштырып чогудар херек. Медицина социалдыг экспертизаны чурагайлыг ниити четкиже албан киирер херек дээрзин немеп каайн, улуг назылыг улусту, инвалидтерни, бичии уругларлыг өг-бүлелерни оочурлардан, чамдыкта ужур-утказы чок шынзылга-справкалар чыырындан ынчалдыр хостаар херек. 
Кадык камгалалының бирги салбырларының чидиг айтырыы дээрге кадрларның че­дишпези-дир. Медицина адырын комплекс­тии-биле хөгжүдүп турары-биле чергелештир, шынарлыг болгаш чедимчелиг түңнелди дүрген эккээр шак ындыг хемчеглер херек. Ооң-биле холбаштыр «Көдээ черниң эмчизи» деп программаның киржикчилериниң назы-харын кызыгаарлап каан негелдени ап каапкаш, 50 хардан өрү назылыг специалистер безин көдээ черге азы бичии хоорайга ажылдап, чурттаар дээш көже бээр болза, эмчилерге – сая рубль, фельдшерлерге – 500 муң рубль хемчээлдиг төлевирни чаңгыс катап бээрин саналдап тур мен.  
Бөгүнде чаа дериг-херекселдерни ажыглавышаан, эң нарын кезиишкиннерни чүгле федералдыг эвес, а регионалдыг клиникаларда болгаш төптерде чедиишкинниг кылып турар апарган. Ынчалза-даа ооң-биле кады чедимчелиг реабилитация дыка херек. Ындыг система бис­ке кажан-даа турбаан, ынчалзажок бир-ле чүүлдү черле кылып эгелээр болганда, бо чүүлге хамаарыштыр улуг ажылдарны кылыр апаар. Бети дизе, бичии уругларга делегей деңнели-биле ийи реабилитация төвүн тургузуп эгелеп көрээлиңер. Перинаталдыг төптер кылып турганывыс ышкаш кылып эгелээш, оон улаштыр хөгжүдүп чоруптар бис. 
Эрткен чылдың айтыышкынында онкология аарыглары-биле демисел программазын боттандырарын саналдадым. Бо чоокку алды чыл дургузунда ол сорулгаларже 1 триллион рубльди угландырар бис. Үезинде чедиишкинниг эмнээшкинни чедирерин организастаарының, депшилгелиг технологияларны ажыглалга киирериниң дугайында чугаалап тур мен. 
Дыка хөй таварылгаларда олар улуска дузалап, айыылдыг аарыгны эмнеп чайладып турар. Чижээ, лейкоз деп диагнозтуг уругларның 80 ажыг хуузун амгы үеде кадык кылдыр эмнеп турар, рактың чамдык хевирлериниң барык 90 хуузун эмнеп турар. Деңнээр болза, чоокку 90 чылдарның ортаа үезинде аарыы эмнеттинмес деп турган уругларның 10-20 хуу­зун херек кырында камгалап шыдап турган. Ынчан Россияга депшилгелиг технологиялар-даа, аргалар-даа турбаан. Дыка хөй таварылгаларда чаңгыс орук – даштыкы чурттарның клиниказынга барып эмчилеп чедери турган. Шыдаар кижи ынчаар эмчилеп турган. Бо байдалдың эң муңгаранчыг чүүлүн билгеш, бичии уругларның онкология аарыын эмнээринге дуза чедирилгезин сайзырадыр дээш, онкогематология курлавырларын, эртемниң, кадык камгалалының арга-шинээн олче угландырган бис. Даштыкыдан өңнүктеривис-биле дыка идепкейлиг ажылдап турдувус, (Германиядан чамдык эмчилер Москваже көжүп чедип келгеш, дыка хөй үелерни мында эрттирип турар), ниитизи-биле эки түңнелдерни чедип алган бис. Онкология дузазын чедирер бүгү системаның байдалын шуут өскертир дээш ол ажылды ам-даа уламчылаар бис. Диагностиканы эге дээрезинде кылыры дыка ужур-дузалыг. Диспансеризация болгаш эмчиниң профилактиктиг шинчилге системазын херек кырында катап тургускан бис. Онкологтуг аарыгларның шинчилгезин база ынаар киирер ужурлуг. Чурум ёзугаар албан ындыг болурун демдеглеп тур мен. Эмчиниң хүлээп алыышкынынче ырак черден бижидип, поликлиникага барып чедер эптиг үени, ке­жээки шакты болгаш дыштаныр хүннерни-даа шилип ап болур, ёзу барымдаалаан немелде чүүлдер чокка эмчи шинчидилгезин эртип ап болур арганы кижиге бээр херек. 
Кадык камгалалының болгаш социал дуза чедирилгезиниң катчып турары-биле бо чоокку чылдарда кезек чаа угланыышкыннарны хевирлеп тургузар ужурлуг бис. Бажыңынга-даа, стационарга-даа үр үеде ажаап-карактаар ачы-дуза херек апарган кижилерге дуза чедирер системаны дөзүнден өсткертири чугула; тодаргай өг-бүлениң, тодаргай кижиниң негелделеринге дүүштүр тургузар; кым-бир кижиге (патронаж албанын, аарыг кижилерни ажаап-карактаар улусту хаара тудуп бээр) амыдыралчы айтырыглар талазы-биле дузалаар, бир улустуң төрелдерин медицинаның херек чүүлдерин кылып билиринге азы өске-бир чүүлдү кылып өөредир. Чамдык регионнарда хуу­да деткимчениң ындыг принциптерин ажылдап кылып эгелей берген. Бүгү чуртка дөрт чыл дургузунда ону ажыглап киирер ужурлуг. 
Чүгле медицинаның эвес, социал адыр­ның, хөй-ниитиниң, кижиниң мөзү-шынарлыг демдээн илередир чугула айтырыг дээрге паллиативтиг (түр када үе иштинде) дуза чедирилгезин организастаары. Санаашкын-биле алырга, 800 муң хире кижиге, волонтерларның меңээ чугаалап турары-биле сая хире кижиге ындыг дуза херек. Январь айда Санкт-Петербург хоорайда эмнеттинмес аарыг бичии уругларның приюдунга (хоспис) барып чордум, берге айтырыглар дугайын чугаа­лаштывыс. Паллиативтиг дуза чедирилгезиниң дугайында хоойлужудулгага эдилгелерни Күрүне Думазының депутаттары дүүн ийиги номчулгазын хүлээп алган деп билир мен. Ол хоойлу төлевилелиниң ажылын дүрген доозарын дилеп тур мен. Сеткил-чүрээниң ханызындан улуска паллиативтиг дузаны шагдан тура чедирип чоруур шупту кижилерниң, волонтерларның, эмчилерниң, социал ажылдакчыларның, хөй-ниитиниң болгаш шажын организацияларының төлээлериниң туружун өөренип көрүп тургаш, ол хоойлунуң практика кырында канчаар ажылдаарын оон сайгарып көөр бис. 

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.