1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭРТЕМ-БИЛИИН, ДУРЖУЛГАЗЫН АЖЫГЛАЗА

Шаг-шагдан бээр мал-маган өстүрүп чораан чон-на болгай бис. Ол-ла малывыс-биле ам-даа иженмишаан. Амгы үеде өгбелерниң берге-даа бол, хүндүлүг, сонуурганчыг, эргим ижин уламчылап чоруур аныяктарга кижи мөгейбес аргажок. 
Чазак-чагыргаларның мал ажылында аныяктарны деткип турары-даа хөлчок, чижээ, «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг», «Инек – чемгерикчи малым» деп төлевилелдер черле онзагай. Шупту-ла ыштыг Кызыл хоо­райже чүткүп туруп алырывыска ка­йын болур. Арыг агаарлыг, хостуг-шөлээн эргим төрээн черинде кыштың соогу, чайның изии дивейн, малчыннап чоруур кижилер эр хейлер, шуут маадырлар!
Малдап чоруур мал-маганывыстың уксаазы, шынары кандыгыл? Бо тема Тывада селекционер эртемден Чодураа Мөңгеевна Ооржактың «бажы аарып» чоруур айтырыы. Ооң-биле чугаалашкаш, эрткен чылдың март айда «Шын» солунга «Мал бажын өстүрерде, шынарын экижидер» деп материалды үндүрген мен. Шынап-ла, эки шынарлыг, чаагай уксаа­лыг, шыырак, боткур малдан ооң баш са­ны өзүп көвүдээр дээрзинде маргыш кайда боор.
Баштай Чодураа Мөңгеевна Ооржакты таныштырыптайн. Ол кара чажындан мал аразынга өскен, малчын уктуг улустуң уруу. Көдээ ажыл-агый техникумун, оон ТКУ-нуң зоотехния факультедин дооскан, зооинженер. Мөңгүн-Тайганың «Малчын» КУБ-туң директору тургаш, чедиишкинниг селекционер кылдыр шылгарап үнген. Россияның уксаалыг хой-өшкү делгелгелеринге алдын, мөңгүн медальдарны доктаамал чаалап ап келген.
Бурятияга бир ындыг делгелге үезинде Россияның көдээ ажыл-агый сайыдының оралакчызы Хорон Адыевич Амерханов: «Дегустация эрттиреривиске, даглыг Мөңгүн-Тайганың хоюнуң эъди эң-не амданныг, арыг, чымчак, диетага тааржыр болду. Ынчангаш хойнуң даглыг породазын өстүрер болзуңарза эки-дир» деп сүмелээнин Чодураа Мөңгеевна сактып ап, ажылдап чорааны Мөңгүн-Тайга, Эрзин, Өвүр кожууннарга уксаалыг тыва хой ажыл-агыйларын тургускан. 2009 чылда селекция ажылынга чедиишкини дээш аңаа «Даг хою» деп патентини Москвага тывыскан. Ол Россияга «Экономиктиг өзүлдениң лидерлериниң» санынга кирип турган.
Чодураа Мөңгеевна ТКУ-га англи дыл­ болгаш философияга шылгалданы ду­жаагаш, «Чолдак кудуруктуг тыва хойларның даг хевириниң бойдус-биологтуг онзагайлары» деп эртем ажылын Улан-Удэге барып камгалаан. Ынчан профессор Илья Иванович Виноградов совет үеде Тывага барганын, Чодурааның ада-иезиниң өөнге киргенин сактып, «Саг­лы деп черде 36 муң шээр мал бар, дөң ажарга-ла, кыштаг болур чораан» деп олурган. Профессор Семен Иннокентьевич Билдуев: «Чодурааны бир дугаар делгелгеден-не көрүп келдивис, Бурган чаяаган селекцио­нер-зоотехник кижи-дир» деп үнелээни тыва кысты чалгынналдырган. 
Саазын ажылдыг «кабинет» эртемденнеринге көөрде, Чодураа Мөңгеевна ажылды холу-биле тудуп, малды уксаажыдып, кызыл күжү-биле экижидип келген практик эртемден. Ооң кандидат ат чедип алганы черле чөп, ол улуг чедиишкин. Кандыг-даа хойну туткаш, хар-назынын, деңзизин дораан билип каар. Ол чүгле шээр мал эвес, сарлыктарны база уксаа­жыдар күзелдиг чораан. 
2009 чылда Кипрге болган бүгү-делегей чыыжынга киришкеш көөрге, ында өшкүлерниң улуу молдурга хире болган. Ол черден хуналарның үрезин Тывага доңуруп эккелгеш, хайнакташтырар дээн күзели бүтпээни харааданчыг. Ол хире хөнүгүп, дуржулгажып, сонуургалдыг ажылдап чораан эртемден кысты чагырыкчы-биле чөрүлдээ ужун үндүр кызыпкаш, ам-даа ажылче киирбейн турары шуут кайгамчык. Көдээ ажыл-агыйда «октап» чоруур бажын ажыр хөй-ле эртемденнерлиг улус бис бе? Чодураа Мөңгеевнаны Чазакта көдээ ажыл-агый харыылап турар даргалар, көдээ ажыл-агый сайыды херекке албайн турарын мен шуут элдепсинер кижи-дир мен. Ол кижиниң уксаа ажылынга эртемин, дуржулгазын харын-даа амырап ажыглаар ышкажыгай.
Ам практик эртемденниң боду-биле харылзашкаш, дараазында айтырыгларны салдым.
– Чодураа Мөңгеевна, силер селекционер эртемден кижи тайылбырлап берип көрүңерем: малды эдериштирерге эки бе азы тарып боозадырга эки бе? Кайы арга бистиң Тывага эң-не дээштиг болурул?
– Тыва хойларның уксаазын экижидерде, шыырак, аныяк, уксаалыг хойларны аңгылап алгаш, тарып боозадырга эки болур. 2005-2006 чылдарда Мөңгүн-Тайга кожууннуң «Малчын» күрүнениң унитарлыг бүдүрүлгезинге селекция ажылын чорудуп тургаш, Хакасияның «Племобъединение» черинден доңуруп каан үрелерни эккелгеш, беш коданны тарып боозаткан бис. Ынчан төрүттүнген хураганнарның ылгалы – анаа чаш малдан 1 кг улуг, 4,5 кг чеде бээр чорду, ийистепкенде безин – 3-3,5 кг болур чораан. Ай санында деңзи немеп алыры кончуг дүрген, өзүгени кончуг. Ол тарып боозаткан 350 баш силиг кошкарларны шилип алгаш, дыка чараш уксааны тургускан бис. Оларның улуг чуруу Көдээ ажыл-агый яамызының үш дугаар каъдында фойениң бүдүн ханазында турар ол-дур. Көрген улус дыка чарашсынып магадаар чүве эвейикпе.
Ам шупту холужуп калган чорду ийин. Кошкарларны 4-5 чыл болгаш солуур ужурлуг, ынчан малдың шынары эки­жиир. Шупту хойларны тарып боозадыры болдунмас. Ынчалза-даа эң шыырактарын шилип тургаш, уксаазын экижидер ужурлуг. Уксаазы экижиттинген мал безин өлүп-хоравас.
– Силерниң чугаалааныңар ышкаш, мал бажын көвүдедирде, тарып боозадырга эки дээрзи илдең. Ынчаарга шаанда турган «Племобъединение» черин чүге дүжүрүп каапкан чоор? Ооң аай-бажын билип шыдавайн орар кижи-дир мен.
–1990 чылдарда кончуг берге үеде федералдыг турган «Племобъединение» черлерин регионнар боттарынга алзын дээрге, республика ону ууп чадап кааш, улаштыр сайзырадып шыдавааны ол-дур. Ам ооң баазазын шуптузун хуужуткаш, садыпкан чорду ийин.
– Чодураа Мөңгеевна, Тывага уксаа­жыдылга ажылын сегидер дизе, чүнү канчаарыл? Уксаажыттынган малдыг ажыл-агыйларны көвүдедир тургузарын чугула деп санаар силер бе?
– Малдың уксаазын экижидерде, күрүнениң уксаажыдылга черин катап тургузары чугула. Ол талазы-биле бистиң Көдээ ажыл-агый яамызы чугаалажып-ла турар, ынчалза-даа мынчага түңнел чок. Селекция ажылы хуу болдунмас, ол күрүнениң айтырыы-дыр. Ынчангаш Көдээ ажыл-агый яамызының чартыы – селекция угланыышкынныг болур болза таарымчалыг. Уксаа ажылын сайзырадып, күрүнениң малын көвүдедир болза, Тывага мал бажы дүрген өзүп көвүдээр.
Селекционер эртемденниң бодалдары ындыг-дыр. Шынап-ла, уксаажыдылга ажылын күрүне боду холга албаска кайын боор. Бо ажылдың технологиязы, өртек-үнези ышкаш нарын айтырыгларны хуу кижи организастап шиитпирлээри берге херек. Ындыг болганда көдээ ажыл-агый сайыдының бир оралакчызы ыяап-ла селекция болгаш мал бажының өстүрүлгезин харыылаар кижи болуру чогумчалыг деп бодаар-дыр мен. Ол ажылга кончуг тааржыр кандидат – Чодураа Ооржак дээр мен. Бо мээң хуумда саналым-дыр, Чодураа Мөңгеевна боду «мен аңаа ажылдаайн» дээр эвес аан. Ол кижиниң эртем-билиин, дуржулгазын экидир ажыглаарын чүге бодавас улус ыйнаан бис?
Апрель 12-де Красноярскиге эрткен экономиктиг шуулганга Шолбан Кара-оол Тываның кандыг-даа химия чок кайгамчык арыг экологиязынга, альпий одарларынга мал-маган өстүрерин Бурган боду авыралдаан-дыр, а далган-тараа – Красноярск крайда-дыр деп демдеглээн. Тывадан экологтуг арыг эът аймаан – Красноярск, Хакасияже, а оон – далган-тараа аймаан бээр, Тываже солчуп харылзажырын үш кожа регионнуң демнежилгези, каттыжылгазы болурун онзагайлап чугаалаан. 
Ынчап кээрге кады-кожаларны эки шынарлыг эът-биле хандырарда, эъткир, сүткүр уксаалыг хой, инек бажын көвүдедири чугула ышкажыл? Чүгле шээр өшкү-хой эвес, инек, сарлык, чылгы бода малды хөй өстүрүп, уксаажыдылганы сайзырадыры – мал ажыл-агыйлыг регионга тоң чугула угланыышкын, улуг төлевилел дээрзинде маргыш чок. Бо аткаарладып болбас чугула айтырыгны Тыва Чазак, Көдээ ажыл-агый яамызы медереп көөрү күзенчиг. Сөс кырында шупту шын чугааны чорудуп-ла турар, а херек кырында ону боттандырарынга шүшпеңивис кедергей. Ам черле Красноярск шуулганының (КЭФ) дугуржулгаларынга дүүштүр бо байдал турган черинден шимчей бээринге идегел улуг.
Надежда ЭРГЕП.

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.