1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭШБОЛ - УЛУГ-ХЕМДЕ

Алдар-сураглыг артизивис, Тыва театрның легендазы, режиссер Сиин-оол Лакпаевич Оюннуң бир онзагай чаа идеязы – тываларның беш оюнунуң дугайында апрель айда «Шын» солунга чырыдып бижээн мен. Оон бээр черле солун чүү болганын Сиин-оол Лакпаевич боду, Улуг-Хем кожуун база Ша­гаан-Арыг хоорай чагыргаларының аныяктар болгаш спорт талазы-биле специалистери Начын Сылдысович Конзай-оол биле Кежик Раджаевич Баз-оол редакцияга келгеш, чугаалап бергеннер. 
Сиин-оол Лакпаевич бо чайын Дус-Хөлге «ыттап» эштириниң маргылдаазын организастап эрттирген болду. Аңаа уруг-дарыг, улуг-биче кижилер дыка-ла со­нуургалдыг болган. Дустуг сугга «ыттап» эжинмейн канчаар, аңаа суг чашканналдырып болбас болгай. Ол мөөрейге тиилээн кижилерни-даа адап олурду, блокнодунда демдеглегилеп алган, чурукка-даа тырттырып алган чорду. Сиин-оол Лакпаевичиниң бодунуң идеязы-биле идип үндүрүп турар беш оюнунуң бирээзи – эштири.
Беш оюн деп чүл дээрзин номчукчуга сагындырыптаалы. Ооң бир дугаары – эшбол (фехтование); ийигизи – эштири; үшкүзү – аътка чаржыры; дөрткүзү – маңнаары; бешкизи – кара адары. Шупту олимпийжи хевирлер болуп турар. Сиин-оол Лакпаевич бо беш оюнну (пятиборье) аныяктар ортузунга нептередип, сайзырадып көрзе дээн изиг күзели-биле кыптыгып чоруур кижи болгай.
Ооң бир дугаар хевири – фехтованиени Улуг-Хем кожууннуң аныяктары хөлчок сонуургай берген. Ол дугайында Начын Конзай-оол биле Кежик Баз-оол таныштырып чугааладылар. Канчаар эгелээнил дээрге, Сиин-оол Лакпаевичиниң фехтованиеге тренер кылдыр белеткеп кааны Даң-Хаяа Маспык-оол Хайыракан школазының өөреникчилеринге ол спортту таныштырып, кедер хептерин эккеп көргүзерге, олар сонуургааш, маңган ак хептерни өттүндүр даарай шаап алганнар. Ында танцы башкызы Айлана Олеговна уруг­ларны спортчу шимчээшкиннерге өөреткен. Ынчап келирге, Хайыраканда фехтованиениң артисчи хевири сайзырап үнүп олурар. Спортчу хевирин сайзырадыр дээрге, акша-хөреңги чегей. Фехтованиеге кедер бөрттүг масканың өртээ 3200 рубль, хеви – 3300, рапира өртээ 2100 рубль. Амгы үеде оон бичии өзе-даа берген чадавас. Черле чүнү-даа кылып бүдүрер дээрге, бир дугаарында акшага кээп үзер ышкажыгай. 
Амгы үеде чамдык аныяктар кол нургулайында дискотека, «тусовка» дээр, спорт, күш-культураны арай тооксавас. Ынчалза-даа Улуг-Хем медээжок-ла спортчу район болуп турар чүве-дир. Ында аныяктар спорттуң ылаңгыя чаа, тускай хевирлерин кончуг сонуургаар, эр хейлер. Ынчангаш-ла эшболду эгелеп алганнар. «Эшбол» деп сөстү маңаа тайылбырлаза эки боор. Ооң төөгүзүн Сиин-оол Лакпаевич база чугаалап олурду. «Фехтование» деп орус сөстүң орнунга тыва сөс тывар дээш бажы ыжып тура, бир катап даянгыыштыг кижи көргеш, «Аскак-кадай» деп тыва оюнну сактып келген. Даянгыыштың дузалыы-даа кончуг, кижиге эш, бирде ооң-биле уругларны кичигелеп, ойнап иткилей-даа кааптар, рапира-даа ышкаш. Ол-ла бодалы-биле халып баргаш, дыл эртемдени Бичелдей-биле домактажып, сүмележип тургаш, «эшбол» деп сөс чогаадып алган кижи-дир.
Улуг-хемчилер сөөлгү үеде «Тыва эр кижиниң үш оюну» деп спартакиаданы кончуг эрттирип турар апарганнар. Ол дээрге хүреш, аът чарыжы, ча адары. Төөгүден алырга, Төп Азияга дайынчының күш-дамыр белеткелин «Эрниң үш оюну» деп адап турган. Ооң-биле чергелештир дайынчыларны ынчан чыдалажырынга (ам болза фехтование), аът кырынга хүрежиринге, аът кырындан ча адарынга өөредип турган.
Ол ышкаш Улуг-Хем кожуун аът спортун­ кончуг сайзырады берген. Оон аңгыда черниң уг-шиин тывары база хөлчок нептереңгей. Сумо хүрешке рес­публика маргылдаазын Улуг-Хемге эрттирерге, шаңналдыг черлерниң шуптузун чаалап алган-дыр. Чоокта чаа, сентябрь айда, Нижегород областька Улуг-Хемден 13 сумоист маргылдажып барып чорааш, 6-зы чемпионнап, шаңналдыг черлерни алганнар. Сентябрь 30-де кожуунга «Эпчоксунган херээ чок» деп шоу-фестивальга 500 ажыг кижи спорттуң аңгы-аңгы хевирлерин көргүскеннер.
Адап-санаар болза, мындыг хевирлиг дыка-ла хөй маргылдаа, мөөрейлерни эрттирип турарлар. Акша чедишпес боорга, улус-чон боттарының акша-төгериин-даа харам чокка салыптарлар. Бир кончуг буянныг спонсору – хуу сайгарлыкчы Радмир Александрович Сат. Бо чылдың 9 айларының иштинде чүгле спортчу маргылдаалар 215 болганын Начын Конзай-оол дыңнатты. 
Спорт-биле өңнүктежири аныяк­тарга, улуг-даа улуска кончуг дузалыг, ажыктыг. Ол дээрге кижиниң кадыкшылы-дыр, эки шынарлыг, долу, солун чуртталгазы-дыр. Киис­кип, хып, чырып чоруур энергиялыг хоочунувус, университетте «Эфес» клубтуң фехтование башкызы Сиин-­оол Лакпаевичиниң солун идеялары болгаш изиг күзелдери улуг-хемчилерниң спортка хандыкшылы-биле доңнажы бергени өөрүнчүг. Өске кожууннар база спорттуң чаа хевирлеринче ээ көрнүп, тываларның беш оюнун-даа, эшболду-даа эгелеп алырынче чүткүп, хоочуннуң идеяларын деткиири күзенчиг-дир.
Надежда Эргеп. 
Чурукта: Хайыраканның эшболчулары. 
Сиин-оол ОЮННУҢ архивинден.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.