1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ҮЕ БОДУ ОНУ ШИЛЭЭН

2011 чылда Салчак Калбак­хөрекович Токаның 110 чыл болган оюн республиканың хөй-ниитизи калбаа-биле демдеглеп эрттирген. Бо чылын декабрь 15-тиң хүнүнде ооң төрүттүнгенинден бээр 115 чыл болганын база Тываның хөй-ниитизи демдеглеп турар. Ооң төрүттүнген чери Мерген хем бөгүн-даа ол черинде акпышаан, ооң кылып чораан ажылдарын, ооң частырыгларын бөгүн-даа чугаалашпышаан.
Үе-шаг өскерилген аайы-биле ооң ажыл-чорудулгазынга аңгы-аңгы үне­лелди берип турар, моон соңгаар-даа ол үнелел каш катап өскерлир чадавас. Ындыг үнелелге чүгле Тока эвес, өске-даа удуртукчулар таваржып болур.
Салчак Токаның дугайында эртемденнер сайгарып, ооң 110 чыл оюнга тураскааткан эртем-практиктиг конференциялар-даа болган. Ынчалза-даа ооң дугайында ам-даа чедир чугаалаттын­маан чүүлдер хөй.
Тыва Республиканың күрүне архивинде бар чамдык документилерден алгаш көөрге, ол дыка берге амыдыралды көрүп эрткен. Ынчалза-даа аныяанда-ла күрүне база өске-даа айтырыгларның ужу-бажын эки биле берген бооп турар. Ооң бүгү медерелдиг назыны Тываның эрткен чүс чылда төөгүлүг эрткен оруу-биле холбашкан. Тывага политиктиг частырыг­лар ооң киржилгези-биле болза-даа, республиканың хөгжүлдезинде бурунгаар базымнар база ооң киржилгези-биле болган.
С. Тока хөй уруглуг өг-бүлеге төрүт­түнген болгаш өскен. «Элээди назы четкелек тургаш, (9 харлыында) улус аразынга өскен мен. (1910 чылдан 1921 чылга чедир ол үеде Биче-Енисей районунга чурттап турган). Кулактар: Михайловтар, Кайгоро­довтар, Лубошниковтарга чалчалап чораан мен» — деп, ол допчу намдарында айыткан.
Ол үеде Россияга, Тывага хамаан­чок, бүгү делегейге кайгамчык улуг өскер­лиишкиннер болган. Россияга Октябрь революциязы тиилээн соонда, ооң салдары Тывага база чедип келген. Тывага хувискаалдың түңнелинде, 1921 чылдың августа Тыва Арат Респуб­лика тургустунган. Ынчан С. Тока чаа-ла чээрби харлыг, хып дээн аныяк турган-дыр. Ооң амыдыралынга орус байларга хөлечиктеп чорааны бурунгаар­ депшилгелиг орук шилип алырынга салдарлыг болганы чугаажок. Чүге дээрге ол орус, тыва дыл­дарны, оон туржук моол дылды, латинчиткен тыва алфавит бижимелин эки билир чораан.
Чаа үе-шаг бодунуң үезиниң кижизин шилип алганы ол. Ийе, үе ону, Токаны, боду шилип алган. Ол чылдардан эгелеп чаа үениң кижилери ажылдап, амыдырал-чуртталганың чаа оруу-биле чуртталганы тудуп эгелээн.
«1922 чылда Кызыл хоорайже кан­дыг-бир ажылга тургустунуп алырын бодап чедип келген мен. Маңаа келгеш, Тыва Арат Республиканың Чазааның чарылга шериинге ажылдай берген мен» — деп, ол допчу намдарында бижээн. Оозун бодаарга, Арат Чазак тургустунгаш, чаа-ла бир чыл болуп турда, улуг эртем-билиг-даа чок аныяк кижиге ындыг албан-дужаалга ажылдаар бүзүрелди бергени – ооң ол үеде безин бот-билииниң шыыраан, орус-тыва дылдарны эки билирин херечилеп турар. Ооң база бир бадыткалы 1924-1925 чылдар үезинде Тываның улусчу-революстуг армиязынга шериг херээ эрттирип тургаш база хелемечилеп турганы болур. Чүге дээрге ол үеде Советтиг Россиядан келген шериг удуртукчулары Тываның шерииниң тургустунарынга шериг чөвүлекчилери бооп ажылдап турган. Шеригниң чепсек херекселдери база ССРЭ-ден кээп турган.
С.К. Тока Тываның төөгүзүнде эрткен векте болган ниитилел-политиктиг амыдыралын барык дөгерезин көрген: 1914 чылда Россия Тываны бодунуң протекторады кылдыр киирип алганы, Советтиг Россия Тываны 1921 чылда Тыва Арат Рес­публика кылдыр хүлээп көргенин, Тывага коллективизацияны, бижик билбес чорук-биле демиселди, Ада-чурт дайы­нынга киришкенин, Тываның ССРЭ-ге каттыжып киргенин, 1961 чылда Тыва АССР болганын-даа көрген, ол бүгүнү амыдыралга боттандырарынга үлүүн киирген дээрзи хөйге билдингир.
С.К. Тока Тывага культура револю­ция­зын чорударынга улуг үлүүн кииргенин база катап айтып каары артык эвес.
Тывага орус алфавитке үндезилээн тыва бижикти тургузар дээш ооң сагыш човап чораанын бо хүннерде улус онзалап сактып, бодап чоруур. Ол Тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи чораан. Ооң дорт киржилгези-биле Тыва Арат Респуб­лика үезинде ном, дептер үндүрүлгези кайгамчык сайзыралды алган. Арат Чазак үезинде ол Чазактың чанынга чогаал комитедин тургускан, тыва чогаалчыларга, тыва болгаш өске-даа номчукчуларга кончуг улуг элеп читпес өнчү — Тываның ном үндүрер черин тургузуп, аңаа тускай оран-саваны аңгылап берген, ол ам бо хүннерде-даа тыва чоннуң дылын, культуразын, чаңчылдарын камгалап арттырарынга эң чугула черни ээлеп турар.
Тыва Арат Республика үезинде баштайгы культура сайыттарының бирээ­зи С.К. Тока турганын ол үениң документилери херечилеп турар. Тываның төөгүлүг эрткен оруун, ооң чонунуң амы­дыралын ол бодунуң чогаалдарында арттырып каан. «Араттың сөзү» деп чогаалы дээш С.К. Тока ССРЭ-ниң Күрүне шаңналынга төлептиг болган. (Ол үеде Сталинчи шаңнал деп турган).
С.К. Токаның баштайгы чогаалда­рының бирээзи «Үүр даргазынга үш чыл болдум» деп шиизин латинчиткен тыва бижик-биле ынчангы Чогаал комитеди парлап үндүргени дыка солун. 1938 чылда ТАР Чазааның Чогаал комитединиң үндүргени ол номнуң бир экземпляры Күрүне архивинде шыгжагда бар. Ол шииде кирген бир маадырның кожамык ыры сөзүн силерге сонуургадыр дыр бис:
Кончуг хөгээр араганы
Кылаң пактап орган болза,
Көдээ, хоорай кезип чорда,
Хонук дүрген эрткен болза.
 
Кончуг хойнуң эдинейден
Сыспай дайнап орган болза,
Аалдар, өглер кезип чорааш,
Божа-хойтпак ишкен болза.
С.К. Тока баштаксымаар, хөглүг чаң­ныг болганындан ооң чогаалдарынга база ындыг хөглүг, ынчалза-даа ажыл-ишчи утка-шынарлыг ыры сөзүглелдери болганчок-ла таваржырын номчукчулар сактып тур боор. Алдарлыг Калдак-Хамар дугайында ыры ооң чогаадыкчы байлааның база бир херечизи. Бодунуң үезиниң амыдырал-чуртталгазын ол хире алгап, мактап чораан.
Тывага болгаш өске-даа черлер­ге С.К. Тока чүнүң-даа мурнунда кү­рү­не болгаш партийжи удуртукчу бооп төөгүге артар. Ол Тыва Арат Республиканы тургускан болгаш ону баштайгы эң берге чылдарында удуртуп чораан удуртукчуларның херээн бодунуу-биле уламчылап чораан көскү ажылдакчы. Ынчалза-даа ол күрүне удуртукчузу кижиниң частырыгларын амгы төөгүчүлер чажырбайн, боттарының түңнелдерин, үнелелдерин ажык чарлыы-биле берип, ындыг хевирлиг час­тырыгларны удуртукчулар кылбазын сагындырып турар.
С.К. Тока партийжи чурумну шың­гыы­зы-биле сагып чораанын архив ма­териал­дары база бадыткап турар. 1947 чылдың ноябрь 27-28 хүннеринде болган ВКП (б)-ниң Кызыл хоорай комитединиң хуралынга Демин Токаны шүгүмчүлээн. Ынчан С.К. Тока Москвага сургакчылап чораан болгаш ол хуралга олурушпаан. Сургакчылаашкындан чедип келгеш, хоорай комитединиң хуралынга болган ол шүгүмчүлээшкинге хамаарыштыр тайылбыр бижиин саадал чокка бижип чоруткаш, кандыг-даа ындыг партийжи үзел-бодалга хамаарыштыр частырыглыг чүве чугаалаваанын, а Деминге чүгле сагындырыг-сүме берип тургаш, «биче сеткил большевик кижини каастаар» деп чугаалаанын тайылбырлап бижээни солун. Оон мындыг уткалыг билдириишкини база бар: «Бот-билиимни, арга-дуржулгамны база теоретиктиг билиимни моон соңгаар улам бедидип алыры чугула апарды, моон соңгаар улам эки ажыл-херектерни чорудар дээш ВКП (б) Төп Комитединиң чанында партийжи өөредилге курстарынче өөренири-биле сургакчыладып көрүңер». Мындыг хевирлиг документилер ооң партийжи ажыл-херектерни кончуг чугулага ап, ону удуртулгага, анаа-даа ажыл-херектерге ажыглап турганын херечилеп турар.
Ооң-биле чергелештир С.К. Тока дыка хөй совет чогаалчылар-биле амы-хууда-даа, ажыл-херек аайы-биле-даа таныжар, оларның-биле чагаалажып, харылзажып чораан дугайында материалдар Күрүне архивиниң шыгжамырында бар. Бо каш барымдаалар безин С.К. Тока бодунуң үезиниң күрүне, партия удуртукчузу, кан­дыг чүү-даа бол чону дээш могаг чок ажылдап чораан удуртукчуларның бирээ­зи кылдыр Тываның төөгүзүнде артып каарын бадыткаар. 
«Шаг шаа-биле турбас, чавылдак көгү-биле чытпас» деп тыва улустуң мөңге чү­ве чок дээн уткалыг үлегер чугаазын ма­ңаа база катап сагындырып чугаалап каайн.
Маадыр КУУЛАР,
ТР-ниң Күрүне архивиниң 
кол специализи.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.