1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ӨГ-БҮЛЕ - ҮНДЕЗИННЕРНИҢ ҮНДЕЗИНИ

Эрткен неделяда Кызыл хоорайга Бүгү-россияның «Ада-иелерниң национал ассоциациязы» деп хөй-ниити организациязының координатор секретары Алек­сей Гусев кээп чо­рааш, ТР-ниң Өг-бүле болгаш уруг­лар херектериниң агентилели-биле кады «Харыысалгалыг ада-ие болуру» деп темага семинар-хуралды эрттирген.
Аңаа чугаалашкан бо айтырыг кайгамчык чугула ужур-дузалыг дээрзи билдингир. Харалаан, амгы үеде төрүп алган ажы-төлүнге харыысалга чок ада-иелер бар болуп турары ниитилелдиң бир дүвүрели, аарышкызы. Ынчангаш мындыг хөй-ниити организацияларының тургустунуп турары-даа бо. «Ада-иелерниң национал ассоциациязы» деп бүгү-россияның хөй-ниити организациязы 2013 чылда тургустунган. Сорулгазы билдингир: ада-ие ассоциация­ларын болгаш ачы-буян организацияларын каттыштырып алгаш, күрүнениң өг-бүле политиказынга киржип, салдар чедирери, ооң-биле ажы-төлдүг өг-бүлелерже улуг сагыш салыры. Ынчан ассоциацияның тургузукчу съездизинге чурттуң президентизи Владимир Путин мындыг сөстүг телеграмманы чоруткан: «Ада-иелерниң национал ассоциациязын тур­гузуп турарыңарны кончуг чугула, кончуг херектиг эгелээшкин деп санаар-дыр мен. Силерни өг-бүле институдун деткиириниң, өг-бүле үнелелдерин быжыглаарының буянныг сорулгалары каттыштырып турар. Өг-бүле – үндезиннерниң үндезини. Уругнуң кижи болуп өзүп сайзыраары, хамааты, патриот­чу минниишкини, делегейже көрүүшкүнү өг-бүлезинге хевирлеттинер. Хөй-ле өг-бүлелер кижизиг, энерелдиг, эптиг-чөптүг болган тудум, бистиң ниитилеливис улам мөзү-шынарлыг, күштүг, эки чаагай болур». 
Президент Путин ёзулуг дө­зүнче киир чугаалап каан-дыр, оон артык чүү дээр боор. Күрүне бодунуң талазындан демографтыг политика, ие-чаштың камгалалы, социал өскүс чорукту тургуспазы ышкаш угланыышкыннарга хөй-ле чугула шиитпирлерни, ажылдарны, хемчеглерни ап турарын билир бис. А маңаа кол кижилер – ада-иелерниң киржилгези кандыгыл? Канчап амгы бо сайзыраңгай үеде ажы-төлүн каап чоруур, оларны хайгаарал чок арттырар харыысалга чок ада-иелер бар чүвел? Ада-иези дириг бар-даа болза, «социал өскүс» деп билиишкин тыптып келгени кижи бажынга сыңмас. 
ТР-ниң Өг-бүле болгаш уруг­лар херектериниң талазы-биле агентилелдиң консультантызы Надежда Серенниң берген саннарын маңаа көргүзүп көрейн. Бо чылдың январь 1-де байдал-биле алырга, республикада өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уругларның саны – 3980. Эскерип көрүңер: өскүс уруглар биле ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уругларны деңнеп каан. Ылап-ла өскүс болгаш хайгаарал чок төлдер дөрт муң чыгап турар. Бо санның иштинде ада-ие болур эргезин казыткан улустуң ажы-төлү – 160. Хоргаадал черлеринде (приюттарда) 221 уруг чыдар. Ада-иелери уругларын азырап өстүреринден түвексинип чалгаарааш, күрүне азыралынга хоргадап чурттазын дээш дужаапкан. А приютче кирбейн бар­ган, ынчалза-даа ада-иези хире-хиреде ээн каапкаш, чер кезип, тояап, арагалап чорда, аштап-суксап, доңуп-дожап олурар кээргенчиг төлдерниң сан-түңү та чеже чүве.
Бичии республикага бо саннар көвей эвес-тир бе? Кандыг улус ада-ие эргезинден казыттырып, ажы-төлүн хайгаарал чок каап чоруурул? Олар өөнге арагалаанда, чаш ажы-төл коргудуп, чокшур-кыржыр, уругларын аштадыр, күжүрлерни эттеп-хыйнаар. Ёзулуг-ла аң-араатандан дора, баш-медерелдиг кижилер дээри безин берге. А шак ындыг түренчиг байдалдарга өскен уруг­ларның сагыш-сеткили, угаан-­медерели кандыг болурул? Чүнү-даа билбес, доң баарлыг, чүрек чок дижир, каржыланып калган төлдер кол нуруузунда оон үнер. Өөдежок ада-иелер ниитилелче кижизидилге чок, «берге» дижир уругларны шак ынчаар салып үндүрүп олурарлар. Дөзүн уктап кээр болза, олар боттары база ындыг байдалдарга өскен чадавас. Тывалар ындыг сөлгү чок улусту «аймааның угу бак» дээрлер.
Семинар эрттирип келген дар­га Алексей Владимирович Гусев Москвага школаны алдын медальдыг дооскан, төөгү эртемнериниң кандидады, школага башкылап, директорлап чораан, уруглар-биле ажылды кончуг эки билир, Мосгордума депутады, Москва облазының өөредилге сайыдының оралакчызы, аныяк башкылар чөвүлелиниң даргазы турган. Семинарга ол дыка билдингир, утка-шынарлыг, аянныг илеткелди кылган. Бодунуң ээл­чээнде Тываның өг-бүле, уруглар агентилелиниң даргазы Саида Сенгии баштадыр өскелер-даа илеткелдерин, саналдарын бараалгаткан. Чогуур черлеринге шын, чөптүг сөстерни хөйнү-ле чугаалап турар улус-тур бис ийин. А ол сөстер ажы-төлүн со­циал өскүс кылдыр октап чоруур улустуң кулактарынга каяа чедер ийик. Оларга кым-даа, чүү-даа херек чок. Хүнү-биле арага садып ижер акша тып алза, аксының кежии. Арагага туманналган көрүш-биле амыдыралынче, ажы-төлүнче дүкпүрүп олурарлар.
Ам черле канчаарыл? Тывага ада-иелер ассоциациязы деп организацияны таптыг тургузуп алгаш, ажылдаар апаар. Улуг кижи бүрүзү аныяк салгал дээш харыы­салгалыг болурун чедип алыр. Амыдыралында азып чоруур, ажы-төлү дээш чүрээ, сагыжы чок кижилерниң бажыңнарынга чедер, харыы­салгалыг ада-ие болурунче уг­ландырар-ла ыйнаан. Оон өске чүнү канчаар деп? Ада-иелер ассоциациязынга дузалажыр башкылар-даа, специалистер-даа, хамык хөй-ниити организациялары-даа четчир. Шупту катчып алгаш, ажы-төлдүң келир үези дээш туржур, чүткүдер болза, ниитилелге төлептиг хамаатыларны өстүрүп бээр бис.
Надежда ЭРГЕП.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.