1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ӨШКҮ ЧӨӨГҮ - "ЧЫМЧАК БРИЛЛИАНТ"

Көдээ ажыл-агый адырынга кара бажы агаргыже ишти-хөңнү-биле бердинген, Тываның алдарлыг ажылдакчызы, Эрзин кожуунда Уургай аттыг уксаалыг ажыл-агый кооперативиниң даргазы, малчын арат Батаа Кунгаа-биле чоокта чаа ужурашкаш, ооң ажыл-ижин сонуур­гап, чугаалаштым:
– Батаа Бууевич, мал ажылының талазы-биле «хөйнү көрген, көдүр­бээн хөнээңер чок боор» дизимзе частырыг турбас. Ооң дуга­йында чажыттарыңарны чугаалап бериңерем.
– Ийе, силер шынын сөгледиңер. Мен кара чажымдан тура дешкилешкен анай, хураган аразынга өстүм. Мал кадарар чымыштыг ишке кара бажым агаргыже сеткилимден бердинип, 53 чылдың дургузунда бараан болуп чор мен. Назы-харым база барган, ам 70-ги артты харап келдим. Ынчалза-даа ам-даа тоор чүвем чок, ынак ажылым – мал-маган кадарар. Бо ажылга баштайгы базымнарны Нарын совхозтуң хойжу бригадынга бригадирлеп эгелээн мен. Ооң соонда колхоз, совхозтарга улуг зоотехниктеп, директорлап-даа турдум. 1987-1994 чылдарда Тываның көдээ ажыл-агыйының дуржулга станциязынга улуг эртем ажылдакчызы болуп ажылдап тургаш, бистиң көдээ ажыл-агый яамызының, Тыва АССР-ниң сайыттар чөвүлелиниң база Сибирь Федералдыг округта эртемденнер чөвүлелиниң чөпшээрели-биле Кыргыс Республиканың Ош облазындан 220 баш санныг алай уксааның кошкарларын бодум эккеп турдум. Ону Эрзинниң "Ленин" болгаш Сүт-Хөлдүң "Кара-Чыраа" совхозтарынга чедирген. Бо ажылды тыва хойларның дириг деңзизин, дүгүнүң шынарын экижидери-биле 1989-1994 чылдарда кылган мен. 
Амгы үеде алай кошкарларның төлүнүң хайнактары Эрзинниң Булуң-Бажында, Бай-Дагда, оон ыңай Сүт-Хөл кожууннуң Кара-Чыраада, Ишкин талазында арткан. База ол ышкаш 1986-1990 чылдарда Моолдуң Увс аймааның Ленинчи орук, Малчын сумуларындан баят кошкарларны дугуржуп алгаш эккелген мен. Оларны Өвүрнүң Кызыл тук, Мөңгүн-Тайганың ССРЭ-ниң 60 чылы аттыг совхозтарның тыва хойларынга хайнакташтырган. Бо хайнакташтырылга ажылының түңнели база эки көргүзүглүг болган. Ынчангаш селекция ажылының талазы-биле дуржулгам улуг. Совет үеде колхоз, сов­хозтарга эът, дүк, сүттүң планын онаап каар турган. Ону күүседир дээш малдың беримчезин көвүдедири-биле үндезин тыва малдарны эъткир, сүткүр уксаалыг мал-биле хайнакташтырып каапкан. Ам түңнелинде чүл дээрге, үндезин малывыстың саны эвээжээн, харын-даа ооң уксаажыдылгазының чидип турары харааданчыг.
– Шынап-ла, харааданчыг-дыр, ынчаарга үндезин малывысты камгалаары-биле кандыг хемчеглер алза экил, Батаа Бууевич?
– А үндезин тыва мал дээрге бодунуң агаар бойдузунга чаңчыгып калган, чарыгдалы эвээш, боттары-ла өзүп чоруур. Чижээ, тыва уксаалыг инек дижик, сүдү эвээш-даа болза, ооң үскүрү көвей, эъди эң-не арыг. Оон өске малывыс база шак ындыг үнелиг чүве. Амгы үеде Тывада 1479696 мал бар. Ооң иштинде чүгле өшкүлер 395267, а оларның 27500 баш саны чөөк дүктүг тыва өшкүлер бооп турар. Ынчаарга бистиң ада-өгбелеривистиң дамчыдып берген улуг эртинези — тыва өшкүлер чүве. Бо өшкүлерни чүгле Өвүр, Тес-Хем, Мөңгүн-Тайга болгаш Эрзин кожууннарның малчыннары өстүрүп турар. Өшкү малдың уксаажыдылгазының ажылы кажан-бир шагда дөмей-ле эглип келир дээрзинге олар улуг бүзүрел-биле манап орарлар. Тыва уксаалыг өшкү кадарып турар малчыннар-биле чугааны кылып, оларның коданнарын эргий кезип каапкан мен. Ынчангаш 2013 чылдың төнчүзүнде үндезин тыва өшкүлерниң бүгү талазы-биле шинчилгезин кылып, эртем ажылдакчылары Раиса Иргит, Светлана Ондар, Рада Монгуш, Чечена Самбы-Хөө оларның удуртулгазы-биле «Үндезин тыва өшкүлерни камгалап, ооң генофондузун тургузуп, беримчезин делегей чергелиг кылдыр ажыглаары чугула» деп эртем ажылын эгелээн мен. Оон улаштыр-ла тыва өшкүлерниң беримчезиниң деңнеп четпес үнелиин өөренип көргеш, бүгү Тывага чөөктүг өшкүлерни хөйү-биле өстүрер сорулгалыг мен. Ынчангаш тыва уксаалыг өшкүнү шинчилеп кылган ажылым ам харын адакталып турар. Элээн чылдарның дургузунда чүгле ону кылыр дээш шырбайдым. Бир эвес боттарывыстың уксаа­лыг өшкүлеривисти көвүдедир өстүрүп алыр болзувусса, республиканың экономиказынга улуг көдүрлүүшкүн болур. 
Бо өшкүлерниң ханының 97,28 хуу­зу шын тыва уксаалыг деп бадыткаттынган. Сүдүн сайгарар болза, ооң үскүрү 7-9 хуу чедир бедик бооп турар, мындыг үстүг кислотазы-биле дамыр аарыгларын эмнээр. Шынап-ла, сүдү езулуг эм шынарлыг дээ­ри-даа чөп. Ол ышкаш өшкүнүң төлгүрү 110-120 хуу, чаш төлүнүң дириг деңзизи 3,2-3,6 кг болур. А ангор анайларның деңзизи 2,4-2,6 кг бооп турар. Ангорларга бодаарга, тыва өшкүнүң анайлары улуг боорда, боттары-ла авазын ээп алыр, соокка дыка шыдамык. Часкы үеде бир өшкүден 0,300-0,360 грамм үнелиг чөөктү дырап алыр, а чамдыызының 0,500 грамм чеде бээр. Улуг хуналардан 0,600-0,700 грамм чөөктү дырап ап болур. Эки шынарлыг чөөктүң чиңгези хар-назынындан хамаар­жыр. Өшкү чөөгүнүң чиңгези 15-17 диаметрлиг, а ортумаа-биле 16 диаметр чиңге болур. Бисте болза 15 диаметр­лиг чиңге чөөктүг өшкүлер хөй. Ооң шынарлыы кашемирге деңнежип турар. Мындыг үнелиг дүктүг өшкүлерниң баш санын өстүрүп, сайзырадыр ажыл чугула херек.
– Ийе, эки санал-дыр. Өшкү, хойнуң дүктерин анаа октап турарывыс хомуданчыг-дыр. Ону канчаар сайгарар болзувусса эки деп бодаар силер?
– Үстүнде база айыткан мен, рес­публиканың экономиказынга дөгүм кылдыр, чиик үлетпүрнү хөгжүдери-биле Эрзин кожууннуң төвүнде өшкүнүң чөөгүн чуп, арыглаар дээш биче бүдүрүлгени тургузуп тур мен. Ында ажылдар ам адакталган, колдуунда белен чүве. Ынчап кээрге бистиң малчыннарда бар 27 муң тыва өшкүден, чижек-биле санаарга ортумаа-биле 8 тонна чөөк дүктү дырап алгаш, чуп, арыглап алгаш, сайгарар болза, 40 млн. рубльди киирип ап болур. А чарыгдалын казып кааптарга, 24 млн. рубль артып каар мындыг арга бар. Ынчангаш мээң санал-оналым болза мындыг, бо ажылымга деткимчени көргүзери-биле Тываның Чазаандан болгаш экономика яамызындан Уургай аттыг уксаалыг ажыл-агый кооперативинге тыва өшкүнүң чөөк дүгүн чуп, арыглаар дериг-херексел садып алыры-биле 1 млн 280 муң рубльди бээрин улуу-биле дилеп ор мен. Бо өртекти биске ийи чыл бурунгаар келген кыдат сайгарлыкчы Ли Байчун боду чугаалаан. Ужурлуг болза мындыг дериг-херекселдиң өртээ 1 млн 980 муң чүве-дир, оон 700 муң рубльди чиигедип бээрге, 1 млн 280 муң рубль болур. Боттарывыстың азырап турар малывыстың чөөк дүгүн мынчаар сайгарып ап болур-дур бис деп чугаалап олур мен. Оон ыңай өшкү сүдү эм шынарлыг, хөрек, чигир, ижин-шөйүндү, баар, чүрек-дамыр, саргарар, халыын болгаш бичии уругларның рахит дээн ышкаш аарыгларын эмнээринге кончуг дузалаар. Шаанда өшкү сүдү иениң эмииниң сүдүн солуп чораан чүве. Амгы үеде өшкү сүдүн янзы-бүрү кремнер кылыгларынга ажыг­лап турар.
А ооң ханын бистиң ада-өгбелеривис үстүнде адааным аарыгларга калбаа-биле ажыглап чораан. Өшкүнүң баарын карак аарыынга чылыг турда чиңнеп эмнээрге, эки деп кыдат эмчилер сүмелеп турар. Харын-даа даң бажында өшкүнүң мыяан черге дүжүрбейн дозуп алгаш, хуна сидиинге холуп алгаш, херээжен улустуң эмииниң аарыынга чиңнеп база болур. Ол ышкаш шаанда улус өшкүнүң кежин чымчадыр эттээш, таалың, дадаа­зын база савыяа кылып ап чораан. Ынчангаш ам ажылдадыр биче бүдүрүлгеге өшкүнүң кежин, чөөк дүгүн хүлээп алыр сорулгалыг мен. Эъди база кончуг арыг чем болур. Чөөгү делегей чергелиг үнелиг, янзы-бүрү кылыглар бүдүреринге херектиг. Ол дээрге өшкүнүң дүгүнүң дөзүнде чоруур ховар материал-дыр ийин. Ангор өшкүге бодаарга, кыштың соо­гунда-даа, чайның изиинде-даа тоовас шыдамык мал чүве. Ону чылыг чөөгү камгалап чоруур. Тыва өшкүнүң чөөгүнден кылган хеп анаа дүктен шынары бедик, соок эрттирбес, чылыг, хоюг, өртээ дыка үнелиг. Езулуг кашемир кылыг­ларын Кыдаттың иштики Моолда, Европада шотландылар, итальяннар кылып, бүдүрүп турарлар. А Европа чурттарында кашемир удазыннарын шагда-ла «чымчак алдын» азы «чымчак бриллиант» деп үнелеп келген. Ол ышкаш, кожавыс Моолда болза, үндүр садып турар бараанының 40 хуузу өшкү чөөгүнден болуп турар. Чөөк дүгүн болбаазырадырының талазы-биле бүгү делегейде Кыдаттың соонда ийиги черде турар күрүне-дир. Кашемир болбаазырадыр фабрикаларында 7 муң ажылчыннарны хаара туткан. Кыдаттың Иштики Моолда 180 хире кашемир кылыгларының фабрикалары ажылдап турар. 
– Бистиң кызыгаар чоогунда чамдык малчыннарывыс ол хире үнелиг чөөк дүгүн кожазында моолдарга бериптер-дир. Чүге дээрге мында чөөк дүгүн хүлээвейн турар, ону болбаазырадыр бүдүрүлге амдыызында чок. Бир эвес силерниң бүдүрүлгеңер ажылдай бээр болза, аңаа дужаап болур ышкажыл.
– Ынчанмайн канчаар, мен бо бү­дүрүлгени ажылдадыр дээш кызып чоруп тур мен. Тывалар боттары кылып өөренир болза эки чүве-дир ийин. Амгы үеде делегей чергелиг рыноктарда чугдунмаан өшкү чөөгүнүң өртээ бир килде 2500-3200 рубль, а арыглап, чуп каан 1 кг чөөктүң үнези 8000-8400 рубль болуп турар.  Бир кил чөөктү үш өшкүден дырап алыр. Өшкү малывыс ол хире бедик үнелиг көрүңер даан. Чүнү чугаалап турарым ол дээрге тыва өшкүлерниң баш санын көвүдедир өстүргеш, ооң үнелиг чөөгүн делегей рыногунче үндүр садып-саарар айтырыг кол бооп турар. Үнези улуг, уксаалыг өшкүнү тыва аът ышкаш камгалап арттырары чугула чүве-дир ийин.  Ынчангаш тыва уксаалыг өшкүнү көвүдедир өстүрбүшаан, ооң чөөгүн, сүдүн, ханын, кежин болбаа­зырадыр бүдүрүлгеге ажыл чок улусту хаара тудуптар арга бар болур.
Ынчангаш чугаамны түңнеп тура, республикада мал ажылынче аныяктарны дыка деткип турар-дыр, «Аныяк өг-бүлеге — кыштаг» деп төлевилел ышкаш үндезин тыва өшкүлерни өстүрер дугайында төлевилелди база кылып болур дээрзин сүмелеп ор мен. Ол ышкаш авамның чагыын маңаа киирбес аргам чок-тур: «Ходугур кудуруктуг өшкүден халбактанып, өстүрүп чор, оглум. Ооң өртек-үнези улуг-дур» дээн. Сен тыва, мен моол уктуг, авам моол омактыг кижи, мал ажылын тергиин эки билир чораан. Оларның өң-чүзүннүг үндезин өшкү малы менде дамчып келгени бо. А ол мал дээрге бурун өгбелеривистен келген болгай. Ынчангаш бистер, салгал дамчып келген мал-маганны өстүрүп, үнелээр, харын-даа өгбелерге мөгейип чоруур болзувусса эки. База ол ышкаш тыва өшкүлеривис делегейге алдаржызын деп йөрээл-биле чугаамны доозайн. Курай-курай-курай!
– Биске ханы уткалыг, ажыктыг тайылбырны бергениңер дээш четтирдивис, Батаа Бууевич. Кылып турар үүле-херээңер чогуп-ла чорзунам! 
Ася ТҮЛҮШ чугаалашкан.
Чурукту хуу архивтен алган.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.