1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

100 ХУУ ЭГИДЕР

Март 1-де ТР-ниң Чазак Даргазының оралакчызы Байбек Надажапович Монгуш биле ТР-ниң көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем сайыды Эртине Сергеевич Данзы-Белек журналистерге парлалга конференциязын эрттирген. Аңаа “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” деп төлевилелдиң 2016-2017 чылдарда боттандырылгазын болгаш 2018 чылда планнарының дугайында чугаалашкан.
Республикага көдээ ажыл-агыйны сайзырадыр, кожууннарда чурттакчы чонну, аныяктарны мал ажылынга хаара тудар, бода болгаш шээр малдың санын өстүрер сорулга-биле 2016 чылда эгелээн “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” деп төлевилелдиң ажыл-чорудулгазын Байбек Надажапович таныштырган. 
Тывада ийи дугаар чыл боттанып турар бо төлевилелди чоок-­кавы регионнар (Хакасия, Бурятия) безин сонуургап, айтырып турар апарганын ол дыңнаткан. “Бистиң Тывага мал ажыл-агы­йын сайзырадырынга таарымчалыг болгаш, бо төлевилел бурунгаар эки көргүзүглерни берип эгелээн. 2016-2017 чылдарның кыжы арай берге эрткен-даа болза, бо эрткен 2017-2018 чылдың кыжы эки, хүр-менди эрткен деп болур. Июнь айда 2016 чылдың бир дугаар киржикчилери 200 хоюн бо чылдың киржикчилеринге хүлээдир. Бистиң санааш­кыннарывыс-биле, мал бажын 100 хуу эгидер дээрзинге бүзүреп тур бис. Малчыннар 200 хоюн хүлээдиптерге, каш хой артары боттарындан хамааржыр. Каш хой артар – ол малчынның ажылының түңнели оон көстүр. Бистер баш бурунгаар малчын бүрүзүнден 200 хойдан 140 хураган алыр кылдыр 70 хуу санап турган болзувусса, Мөңгүн-Тайга – 128 хуу, Эрзин – 125 хуу, Өвүр – 123 хуу, Тес-Хем – 118 хуу, Чаа-Хөл 110 хуу кожууннар планын ажыр күүсеткеннер”.
“Бо чылгы киржикчилерниң шилилгези кандыг эрткенил?” деп айтырыгга сайыт Эртине Данзы-Белек харыылаан: “2018 чылдың киржикчилериниң шилилгези болуп каапкан. Бо чылын 16 кожуунга 105 киржикчини соңгаан. Киржикчилерни шилиири шыңгыы. Сумуларга, кожууннар төптеринге чон хуралдааш, киржикчилерин бадылап, соңгуп турарлар. Төлевилелге киржиксээн сонуургалдыг аныяктарның саны чылдан чылче көвүдеп турары эки. 
— Чоннуң соңгаан аныяктары бүзүрелди бадыткап турар бе?
Байбек Монгуш: 
— Ийе. Чону оларга бүзүреп, идегээш, шыдаар дээрзин билир болгаш, шилээн болгай. Ынчангаш олар харыысалгазы улуг деп чүүлдү билип, кызып турарлар. А чону база оларга деткимчени көргүзер апаар.
— Бо чылгы шилилгеде чаа өскерлиишкиннер бар бе?
Эртине Данзы-Белек: 
— Бо чылын чаа өскелииш­кин­нер чок. Эрткен чылын кир­жикчилерниң назынын 35 харга чедир өстүрген, шээр мал азыраарынга таарымча чок кожууннарга (Каа-Хем, Бии-Хем, Таңды) 20-20 бода малды дамчыткан турган.
— Берге байдалдыг ко­жууннар?
Байбек Монгуш: 
— 2016 чылдың кыжы Бай-Тайга кожуунга берге эрткен. Ынчалза-даа бо үеде малга улуг чидириг чок.
— Мал чеминиң белеткели кандыг болган?
— Эрткен кышка бодаарга, бо чылын мал чемин хөй белеткеп алганындан мал эки кыштаан.
— Тожуга ивижилерниң улуг байырлалынга киржир силер бе?
— Тожу кожуунга Ивижилер байырлалынга ивижилер-биле хуралдап, ужуражылга эрттирер бис. Чазак Даргазы Шолбан Кара-оолдуң ивижилерге деткимче көргүзериниң дугайында төлевилелин боттандырар ажылдар чоруп эгелээн. Тожу кожуундан 4 аныяк өг-бүлени шилээш, 4 арат ажыл-агый фермаларын тургузар. Ол фермаларның баазаларын “Лунсин” компаниязы кылыр. Ол ышкаш ивижилерге Көдээ ажыл-агый яамызы 4 “Буран”, боолар, 46 комплект чылыг идик-хеп база Соңгу чүк херектер талазы-биле болгаш эвээш санныг үндезин чоннарны деткиир талазы-биле агентилел ивижилерни спутниктиг харылзаа, соталыг телефоннар-биле хандырар.
Ук төлевилелдиң 2018 чыл­­да кол сорулгазы – малды хү­лээдири. Амгы үеде бо тала­зы-биле 5 кожуун берге байдалдыг (Каа-Хем, Барыын-Хемчик, Чеди-Хөл, Чөөн-Хемчик, Улуг-Хем кожууннар). Мал санын чедиштирип, тургузар хемчегни алыр кылдыр апрель 1-ге чедир хуусааны бо кожууннарның чагырга даргаларынга берген.
Алдынай СОЯН.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.