| СОВЕТ ЛИТЕРАТУРА |
Рита кызыл-даван малчырады базып олурда, ооң ооргазында сапыктары халаңайнып чораан. Тулаа талазындан союп үнүп олурган сырый туман ооң буттарын доңуруп, хевинге бузу чыпшынып чораан, ынчангаш Рита белдиржигеш бетинде пат таныыры төшчүгешке олурупкаш, кургаг уктарны болгаш идиктерни кедип алырын таалап сагынган. Ам ол далажып чораан, чүге дизе машина дозуп чадап шаг болган. А старшина Васков дээрге куш даңында оттур, турган олчаан-на хаалгаларда шоочаларны суйбап хынаар кижи болгай. А Ританың таптыг-ла үнер чери ол: ооң демги төшчүгежи ханалардан ийи базым, чыраа ажыр-ла болгай. Төшчүгешке чедир оруктуң ийи-ле ээр черин эртери арткан, оон кара хаак аразы-биле дорттаптар. Рита баштайгы ээтти эрткеш, аңгадап тура дүшкен: орукта кижи туруп-тур.
Ол хая көрнүп алган, узуну кончуг апарган, ооргазында мөгеннелдир дөртее берген шокар плащ-палаткалыг. Оң холунда баг-биле шарып каан шөйбек дүрүг тудуп алган, хөрээнде автоматтыг.
Рита чыраа аразынче ажытталдыр баскан, будук саглаш дээрге, уругнуң арнынга шалың суу эчигей кылдыр чаштаан, ооң ону-даа эскерер харыы чок. Тынмайн, ооң оруун доора турупкан, безин шимчеш дивес ол сезинчиг кижиже, дүжүнде чүве дег, шаараш чыраа өттүр көрүп чыткан.
Арыгдан өске бирээзи үнүп келген: демгизинден шала чавыс, хөрээнде автоматтыг, база-ла эжинде дег, холунда дүрүглүг. Бедик, шидиишкинниг майыктааштары-биле шалыңныг сигенни дааш үндүрбейн базып, олар иелээ ооң чыткан черинче чиге-ле ыыт чок углап органнар.
Рита чудуруун аксынче суккаш, оозун аартыр ызырныпкан. Чүгле шимчеш дивес, алгырбас, чыраа аразы-биле карак-кулак чок ыдып ыңай болуп болбас! Олар мырыңай кыйыы-биле эрткен: бетиндээзи ооң дугланып алган будуунга экти-биле дээп эрткен. Ыыт-дааш-даа чок, хөлегелер-даа дег эрткеннер. Оон ажытталы бергеннер.
Рита бичии манагзынган — кижи-даа чок. Аяар ушта чылбырап, орукту кеже чүгүргеш, чыраа аразынче кире халааш, дыңнааланган.
Шимээн чок.
Эгиштевишаан, маңнап ыңай болган: сапыктары ооргазында каккыланып чораан. Суурну чаштынмайн-даа маңнап эрткеш, так дүкчүп каан эжикти дүңгүледи-ле берген.
— Эш комендант! Эжим старшина!..
Арай боорда ажыдыпкан. Галифе чүвүрлүг, тапочкалыг, баглаар өөктүг иштики ак хөйлеңниг — Басков эргинде бо турган. Уйгузу олчаан караан чивеңнеткен:
— Чүл?
— Арыгда немецтер!
— Кай, ындыг де... — Федот Евграфыч чигзинип, караан имирерткен: бодавыже, ылчыңайнып турар хире... — Канчап билип алдың?
— Бодум көрдүм. Ийи кижи. Автоматтарлыг, чажыртынар шывыг маскхалаттарлыг...
Чоп, мегелевейн турар хирел. Караанда кортканы илдең...
— Борта мана.
Старшина бажыңче дедир бурт дээн. Сапыктарын киир тепкеш, шериг хөйлеңин эктинче далаш-дулаш, сала тыртып алган. Бажың ээзи кадай чүгле иштики хөйлеңниг, орун кырында аксын аазадыпкан олурган...
— Чүү болду, Федот Евграфыч?
— Чүү-даа эвес. Силерге хамаарышпас.
Быктында хол боолуг курун тыртпышаан, кудумчуже үне маңнаан. Осянина ол-ла черинде биеэги-ле идиктерин эгиннеп алган олчаан турбушаан. Старшина ооң буттарынче карак уштары-биле көре каапкан: кызыл-даван, өл-суг, улуг-эргээнде энир чылгы бүрү чыпшына берген. Арыгга кызыл-даван, сапыктарын чүктеп алгаш, улчуп чораан ышкажыл: ам ындыг янзылыг дайылдажыр апарган чүве-дир аа.
— Команданы дайынчы байдалче: шериг дүвүрээзин медээзин бээр! Кирьянованы менче. Дүрген!
Ийи аңгы маңнашкан — уруг өрт серизинче, а ол демир-оруктуң үгек бажыңында телефонче. Харылзаа-ла турза — ажырбас.
— «Хады»! «Хады»!.. Ах, аза-ла алзынам!.. Бир болза удааннар, чок болза үрелген боор... «Хады»! «Хады»!..
— «Хады» дыңнап тур.
— “Он чеди” чугаалап тур. “Үш-дугаарны” бээйт, доп-дораан, халап болган.
— Улаайн деп тур ышкажыл мен, кышкырба! «Халап» деп алган...
Телефонга бир-ле чүве үр шиигейнип келген, киргирээр-даа, оон ыракта үн айтырган:
— Васков сен бе? Чүү болду?
— Шак-ла ындыг ийин, эжим “үш-дугаар”. Хайгаарап турар черивис чоогунда арыгда немецтер. Бөгүн көзүлген, саны ийи...
— Кым көрүп кааныл?
— Биче сержант Осянина...
Кирьянова бөргүн кетпээн, серт чок базып келген. Чыышка келген чүве дег, ыыт чок бажын согаш кылып мендилээн.
— Мен дүвүрээзин чарладым, эжим “үш-дугаар”. Арыгны аглап, дилээр бодай-дыр мен...
— Дилээрин далашпа, Васков. Бичии боданза чогуур: объектини ээн арттырып каар болза, бисти эргелетпес болгай. Ол сээң немецтериң кандыг шинчилиг чүвел?
— Чаштынар маскхалаттарлыг, автоматтарлыг диди. Хайгыыл...
— Хайгыыл? Силерниң чүңерни хайгыылдап көөр чүвел? Бажың ээзи кадай-биле сээң канчаар куспактажып алган чыдарыңны магадаар бе?
Ол-ла болгай, даады Васков буруулуг. Майтак-ла чүве теве дээнзиг.
— Чүге ыыт чок бардың, Васков? Чүнү бодап тур сен?
— Тудар херек деп бодай-дыр мен, эжим “үш-дугаар”. Амдыызында ыраваанда.
— Шын бодап турар-дыр сен. Командаңдан беш кижини алгаш, оларның изи балалбаанда, бурт де. Кирьянова ында-дыр бе?
— Мында эш...
— Телефонуң аңаа беривидем.
Кирьянова үр чугаалашпаан: ийи удаа «дыңнадым» дээш, беш хире “ийелээн”. Даңзазын салып каан.
— Силерниң эргеңерге беш кижини үзүп бээрин даасты.
— Сен меңээ демги, оларны көргенни бер.
— Осянина удуртукчузу болзун.
— Ынчаарга улузуң чыскаавыт.
— Чыскаалыпты, эжим старшина.
Кандыг чыскаал дээрил аан. Бирээзиниң бажының дүгү куржаанга дээр чалданып бады барган, а өскезиниң бажында чүү адазы саазыннар. Чөгенчиг! Мындыг улус-биле арга-арыг иштинде автоматтыг немецтер тудуп, хупура! Ооң кадында бо күжүрлерниң чепсээ дээрге, 1891 чылда-ла чогааткан, 1930 чылда чаарткан кээргенчиг ланчыылар-ла болгай...
— Суладаңар!
— Женя, Галя, Лиза...
Старшина арнын дырыштырган:
— Адыр, Осянина! Немецтер тудуп аар дээш чоруурувус ол-дур, балык эвес. Ынчангаш оода-ла боолап билир улус ап алза эки ыйнаан моң...
— Билир улус чүве.
Васков холун чаңгыыр бодааш, ара соксап, ам сакты хонуп келген:
— Ийет, немецтеп кым билирил?
— Мен билир-ле мен.
Чыскаалдан таан-даа дыйылааш “Мен” деп үн үнген. Федот Евграфыч ам-на туттунмайн барган:
— Мен деп чүл ол? Илеткээр ужурлуг эвес чүве бе!
— Дайынчы Гурвич.
— Ох-хо-хо! Немецтеп холуң көдүр дээрде чүү дээрил?
— Хенде хох.
— Ылап-тыр — деп, старшина ам-на холун чаңгаан.— Ындыг-дыр, Гурвич.
Демги беш кижи чыскаалыпкан. Шыңгыы кыннып көстүрүн оралдашкан уругларзыг, а ол хиреде мүн-не корткан шинчи чок.
— Ийи хонук хире чоруур бис кылдыр бодап алыр херек. Кургаг чем, октардан... беш-беш дизигден ап алыр. Тырый шаап... азы чула тоттур чемненип алыр-дыр ийин але. Кижизиг кеттинип, эде-хере тыртынып алыр, белеткенир. Ол бүгүге — дөртен минута. Тараңар!.. Кирьянова биле Осянина — мээң соомче.
Дайынчылар эртенги чем ижип, походка белеткенип турар өйде старшина сержант составты чөвүлежири-биле бажыңынче эдертип алгаш барган. Чаяан болуп, бажың ээзи кадай кайыже ийик, бурт дээн, а орун-дөжээн эдип кагбайн, олчаан каапкан: ийи сыртык кожа, ынакшышкан-на чүве... Федот Евграфыч сержантыларны чудан-биле чемгербишаан, сыгыгларында үзүк-чазык кылдыр элеп калган эрги, үш-бырыстааныы дижир картазын көрүп каап орган.
— Бо орукка дужа берген ышкажыл сен, але?
— Шак борта — дигеш, Осянина салаазы-биле картага дегген.— А мээң, мырыңай кыйыым-биле чазаглыг орукче эрттилер.
— Чазаглыг орукче?.. А сен дүне дөрт шакта арыгга чүнү канчап чорааның ол?
Осянина ыыттаваан.
— Анаа-ла үнүп ап — деп, Кирьянова көрүнмейн-даа чугаалаан.
— Үнүп ап?..— деп, Васков ажынган: мегечизин боларның, көрден!— Дүне чиигеп алыр черни мен бодум кылып бержик мен, чоп. Азы орта сыңышпас-тыр силер бе?
Иелээн куду көрүнгеннер.
— Эжим старшина, херээжен кижиниң харыылаары албан эвес, ындыг айтырыглар база бар болдур ийин— деп, база катап Кирьянова чугаалаан.
— Мында херээженнер чок-тур! — деп, комендант алгыргаш, артында-ла столду шала тавайыс шашкан. — Чок! Дайынчылар бар, база командирлер бар, билдиңер бе! Дайын чоруп турар, ол доозулбаан шаанда бис шуптувус эр-даа, кыс-даа эвес байдалдыг чоруур апаар бис...
— Черле кончуг, мынчага дээр силерниң чыткан орнуңар безин олчаан арткан-дыр, эри-кызы таныттынмас, эжим старшина...
Ох, бо Кирьянованың, аксы-мурну оо-хоран-на-дыр ам! Орааштыг чеп-тир ийин моң!
— Чазаглыг орукче чорупту дидиң бе?
— Ынаар углуг...
— Олар, бажы катканнар, ынаар баар боор харын: ында ийи эзимни финн дайынының үезинде-ле тазарты кезип каан болгаш, оларны кынчыктырбас, эскерип каар. Чок, эштер биче командирлер, чазаглыг орукче шургуваан... А силер, аартаңар, чемнениңер-ле.
— Ында шыргайлыг, туманныг — деп, Осянина чугаалаан.— Мен сактырымга...
— Сактырымга-сактырымга деп алган — деп, комендант хыйланган. — Шарыглыг чүвелер туткан дидиң бе?
— Ийе. Аар хире: оң холунда туткулап алганнар чорду, ыяк шарып алган.
Старшина таакпы ораап, оозун тыртпышаан, ыңай-бээр баскылаан. Хенертен сагыжынга бүгү чүвениң ужуру билдине берген, арта-ла оозундан ыядыксап-даа.
— Бодап көөрге, чаза тепсир чүүл ап чорааннар- дыр. Бир эвес ындыг болза, оларның чедер чери машина оруунче углуг эвес, а демир-орукче. Киров оруу болгу дег.
— Киров оруунга чедир ырак — деп, Кирьянова бү- зүрексевейн чугаалаан.
— Ынчалза-даа арга-эзимнерлиг. А эзимнер мында каргыштыг чер: ийи кижи хамаанчок, бүдүн шериг чашты берип болур.
— Бир эвес ындыг болза... Осянина дүвүрей берген: — Ындыг болза, демир-оруктуң таңныыл черинге дүрген медээлээр херек.
— Кирьянова дыңнадып- тар — деп, Васков чугаалаан.— Мээң медээ бээр үем — хүннүң-не чээрби шак үженде, кыйгыртыр дугаарым «17». Сен чемнен-чемнен, Осянина. Хүнзедир машпайтып кээр деп бил...
Дөртен минута болганда исчи бөлүк чыскаалыпкан.
— Шуптуңар идииңер уштуңар!..
Ол-ла болгай: чартык кезии сапыын чуга уктуг кедип алган, өскезинде ораашкынны моюн-ораар-даа дег, бут бажында борбактап алган. Ынчаар кеттинген дайылдажыкчылар-биле чер-даа албас, чүге дизе бо чөгенчиг шеригбейлер үш километр эртпейн чыда-ла буттарын ханзырааже хаварты суглаңгыладып алыр-ла болгай. Харын-даа оларның командири, биче сержант Осянина мүн-не чүгээр кеттинген. Ындыг-даа болза бодунуң чагыргазында улузун чүге өөретпес дээр силер?
Дөртен минута иштинде ораашкын ораарынга өөредип келген. База бир дөртен дургузунда — ланчыы аштаткан. Оларның ол боолары дээрге чүгле дадарып калбаан, а адар-боолаар дээр ужур чок!
Борис ВАСИЛЬЕВ,
ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү
“Шын” №43 2026 чылдың ноябрь 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn