| ОКТЯБРЬ 25 – БҮГҮ-РОССИЯНЫҢ ЧОЛААЧЫЛАР ХҮНҮ |
Найысылал Кызыл хоорайывыстың иштинде пассажирлер аргыштырылгазында муниципалдыг албан черлериниң автобустарындан аңгыда, хуу сайгарлыкчыларның автобустарын база хаара тудуп, хөй чурттакчылыг микрорайоннар маршруттарынче салып турар. Шак ындыг маршруттарның бирээзи – алдарлыг 6а. Чүге алдаржый бергенин билбес улус чок-ла боор. Ынчалза-даа сагындырып каары артык эвес: каш чыл бурунгаар Тываның Виктор Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының артистери концертинге оларның дугайында оюн-баштак сценажыткан көргүзүгнү ойнап күүсеткеннер. Оон бээр-ле маршруттуң ат-сураа алгып, чоннуң ынакшылын чаалап ап, «Спутник» микрорайоннуң чонун аай-дедир аргыштырып турар.
Бо хүннүң байдалы-биле маршрутта 3 бригада ажылдап турар. Бир бригада-ла ийи хүн 4а-га, ийи хүн 6а-га халыткаш, 2 хүн дыштаныр. «Авто–17» КХН-ниң иштинде чоруп турар Кежик Сарыгларның бригадазында 30 автобус халдып турар. Аразы 5-7 минута болгаш-ла төнчү доктаамдан шимчеп үнүпкеш, ниитизи-биле долгандыр 53 доктаамга пассажирлерни дүжүрүп, олуртуп, дескинер. Чолаачылар болгаш кондукторлар кылдыр автобустар ээлери боттары-даа азы хөлезилеп алган улустуг-даа болгулаар. Мэриядан чөпшээрелди ап алгаш, ажылдап кириксээн улус хөй кезиинде Сарыгларның бригадазынга чеде бээр. Чүге дээрге ол бригада эптиг-демниг, найыралдыг. Бо эки талаларынга немей деңзи караан чая базып турар улуг чедиишкининиң бирээзи дээрге-ле ында алдарлыг 6а-ның «адазы» Аяс Монгуш бар.
Чолаачылар аразында Аяс Кызыл-ооловичини фамилиязы-биле Монгуш деп хүндүлеп адаар. Ол – “алдын холдуг” машина «эмчизи». Кымның мотору баксырай берген-дир, дораан-на Монгушка чедирип, «шинчидер». Дааш тыптып келген болза, олуртупкаш, дыңнадып, «судалдадып», «аарыын» тодараттырып алгаш, «эмнээшкинче» дужааптар. Бир моторну чазып алыр болза, кончуг хынамчалыг эптеп, шалыпкын чыыптар. Оон сактып алган болур: чоокта чаа кымның машиназындан кандыг артык кезекти катап ажыглап болур кылдыр шыгжадып каанын. Бир кижи «чөдүре берген» чычаанын эккээрге, ооң артык кезээ садыглардан тывылбайн барган болза, демги кижиже долгаптар: «Сенде солуп каапкан, анаа чыдар ийик чоп, бо кижиге салып берейн, чиик өртекке садывыт че». Шак-ла ынчалдыр та чеже кижини түрегделден ужулган кижи– сан-түңү-даа билдинмес. Ынчанмайн канчаар, машина-балгат септеп-селиир мергежилди ол кара чажындан-на даайындан шиңгээдип алган. «Хөндергей» совхозтуң чолаачызы Кара-Клин деп шолалыг (Кара-Миша-даа дээр) даайы Михаил Ажай-оолович Монгуш ону 5 класстан тура машинаны септеп, мунар кылдыр өөредип кээрге, бүгү сонуургалы техникаже чайлып, 9-ту дооскаш-ла, совхозка ажылдай берген. Трактористеп, чолаачылап ажылдап чоруй, ада-иези арат ажыл-агыйы тургузуп ап, тараа-быдаа тарып, оозун Саян ажыр сөөртүрде, ГАЗ-3307 марканың чүък машиназын садып ап, оглун ырак рейстерже аъткарып турар апарган. Өг-бүле тудуп, чиик машинадан аңгыда, пассажирлер сөөртүр ГАЗельден бээр садып алгаш, найысылалга турумчуп, маршрут-биле амыдыравышаан, бүдүн Кызылдың ГАЗельдериниң «эмчизи» кылдыр алдаржый берген. Совхозка ажылдап чораан үелеринде тракторлар, чүък машиналары, УАЗ-тарны база кылып турган, дуржулгазы улуг болурга, Тываның ырак-узак кожууннарынче безин чалап аппаар таварылгалар хөй. Боду база аныяктарны өөредип, айтып берип: «Мен Кара-Клинниң школазын эрткен мен, совет үениң быжыг билиглерин алган мен. Силер Монгуштуң школазынга эки өөрениңер, мени солуңар» – деп баштактанып каап олурар.
Аяс Монгуш 20 ажыг чылдың нүүрүнде 6а-ның алдарлыг «адазы» болбушаан, Кызыл – Томск хоорайлар аразының маршрудундан ам-даа дүшпейн, аай-дедир чонун аргыштырып чоруур.
Томскуга чеде бээрге, чамдык студентилер улуг өөрүшкү-биле уткуп, акымайлап, даайымайлап, ада-иезиниң чорудуп берген эът-чемин, идик-хевин ап маңнажыр. А чамдыктары мырыңай шагда-ла дээди эртемниг улуг эмчилер, инженерлер апаргылаан, «бо акый ам-даа халывышаан хевээр-дир аа» деп магадап чугаалажып чоруурун боду безин эскерип, дыңнап каар апарган. Кадыкшылын быжыктырып, эмчилеп чораан улуг назылыг улус бо-ла четтиргенин илередир. Чээрби ажыг чыл чоруп келгеш, чеже-даа кижини халас олуртуп чоруур. Акша-көпеек чок, кончуг берге үеде уруг-дарыындан орук хөлезини албайн эккеп бергени азы чедирип кааны дээш четтиргенин илередип чоруур улус эвээш эвес.
Узун орукка кады чер чораан, байырлалдарда чаңгыс столга олурган улустуң кара баары кадар – ол хире солун. Каттырынчыг, солун төөгүлери черле үзүлбес. Бодунуң таварышкан ужуралдарын кижилерге хөөреп бээри бир тускай: боду каттырбайн, тап-билээ хөөреп олурар, а чанында дыңнакчылары чер дырбап, чуглуп чыдып бээр.
Бодун көөрге, адыг-хайыракан дег улуг-шыыраа кончуг, ол хирезинде сеткили биче, уян. Хензиг черден өөрээш, караа шыгый берген олурар. Өөнүң иштинге ынаа, оозунга ажылдап эккелген акшазын шуптузун хүлээдири дыка чаптанчыг. Ымыраа безин тайып турар арыг, кылаңайнып чыдар бажыңынче кирерде, үс-чарлыг, бензинзиг хевин даштыгаа-ла уштуп каапкаш кирип кээр. Идиктерин эжик аксынга уштур чаңчылын ашак апаргаш безин сагывышаан. Номчуттунарынга ынак. Бажыңында тыва чогаал номнары чыткылаар кижи. Хөөреш үезинде бир-ле чогаал маадырының сөстерин ажыглай каап олурар. Эш-өөрүнүң, төрел-дөргүлүнүң ажы-төлүн үргүлчү оглумайлап, кызымайлап чоруур, аксы чымчак, экииргек, дузааргак.
Сагыш-сеткили чиик-сергек, карактар оду хып, руль долгаар холдар дыңзыг чоруур шаанда Монгуш каяа 6а-дан дүжер боор, аныяк-өскенниң «адазы» бооп артар-ла-дыр. Ам-даа та чеже дээди эртемниг аныяк кадрларны Тывага белеткежип берип, навигаторунуң согунчугажы Сибирьде сураглыг студентилер хоорайынче шыгаап кээр чүве. Картаның-даа, айтыкчының-даа херээ чок, карактарын дуй шарып-даа каарга, кайда камера, кайда кылымал достактар чыдарын ол «5»-ке билир-дир ийин.
Надежда КУУЛАР.
Авторнуң архивинден чуруктар.
«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn