СОВЕТ ЭВИЛЕЛИНИҢ МААДЫРЫ МИХАИЛ БУХТУЕВ АТТЫГ 1 ДУГААР ШКОЛАНЫҢ 110 ЧЫЛЫНГА
Октябрь 22-де Тываның В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрынга Совет Эвилелиниң Маадыры Михаил Бухтуев аттыг Кызылдың 1 дугаар школазының тургустунганындан бээр 110 чыл болган оюн демдеглеп эрттирген. Төөгүлүг школаның байырлалын сонуургап көөр аргалыг болдувус.
Найысылалдың эң-не улуг өргээзиниң фойезинде школаның төөгүлүг чуруктарының фото-делгелгезин дерээн болду. Келген аалчылар делгелгени магадап көрүп, эрткен-барган үелерин, башкыларын сактып чугаалажып турлар. Оларның аразында удуртукчулар, депутаттар, эмчилер, башкылар, тудугжулар, эртемденнер дээш кандыг-даа мергежилдиг кижилер бар.
Байырлал эгелээр мурнуу чарыында Совет Эвилелиниң Маадыры Михаил Бухтуев аттыг 1 дугаар школаның директору Татьяна Шарыпова школазының ат-алдарлыг доозукчуларының болгаш байырлалга белеткелиниң дугайында тайылбырлады: «Октябрь 16-дан тура бо хүнге чедир школавыстың 110 харлаанынга тураскааткан неделя болган. А бөгүн каш хонук уламчылаан байырлалывысты түңнеп, келген аалчыларга бүгү-ле билир чүүлдеривисти бараалгадыр дээш, мында чыглып тур бис.
Бистиң школавыс дээрге байлак төөгүлүг, тоолчургу школа-дыр. Школавысты Совет Эвилелиниң ийи маадыры — Михаил Бухтуев биле Николай Макаренко дооскан. Ол ышкаш Россияның Маадыры Сергей Шойгу база бо школаның доозукчузу. Тываның күрүне университединиң ректору Ольга Хомушку, делегей чергелиг аттыг эртемден Айлана Күжүгет, Кызыл хоорайның баштыңы Ирина Казанцева болгаш өске-даа дыка хөй шылгараңгай кижилерни салаа базып санап болур бис. Ынчалза-даа алдар-аттыг, чедиишкинниг ажылдап чоруур доозукчу бүрүзүн адаары болдунмас».
Бо хүннерде Кызылдың 1 дугаар школазы ийи оран-савалыг. Бирээзи Щетинкин-Кравченко кудумчузунда 54 дугаар бажың. Ол күрүне камгалалында турар культурлуг өнчүнүң тураскаалынга хамааржыр. Төөгүлүг оран-савада 600 ажыг эге класстың өөреникчилери өөренип турар. Ийи дугаары Москвадан келген тудугжуларның Кызыл хоорайга белээ болур кызыл тууйбулардан туткан улуг оран-саваны шупту билир бис. Школада ниитизи-биле 2500 ажыг оолдар, уруглар 88 класста өөренип турар.
«Школавыста ажылдап турар 26 башкы бо школаның доозукчулары болганывыска чоргаарланып чоруур бис. Школаны дооскан соонда, башкы мергежилди чедип алгаш, дедир-ле төрээн школазынче эглип кээп турары өөрүнчүг. Башкыларывыска хамаарыштыр чугаалаар болза, бир-ле дугаарында, хоочуннарывысче улуг кичээнгейни салып чоруур бис. Олар бистиң аравыска үр ажылдаан тудум, арга-дуржулгазын аныяк салгалга дамчыдып чоруур болгай. Оларның дамчытканы арга-дуржулгазы болгаш билиглери мөңгези-биле артар»– деп, Татьяна Шарыпова немеди.
Байырлалды 1957 чылдың бирги классчызы болгаш амгы үеде школада ажылдап чоруур хоочун башкының коңгазы-биле ажытты. Көрүкчүлер залындан коңгазын чайып үнүп келген 1957 чылдың бирги классчызын чыылган чон диңмиттиг адыш часкаашкыннары-биле уткуп алды. Ынчангы бирги классчы бо хүннерде школада ажылдап чоруур хоочун башкы байырлалды ажыдып сөс алгаш, чыылган чонга байыр чедирди.
Михаил Бухтуев аттыг Кызылдың 1 дугаар школазының кадет клазының өөреникчилери Россия Федерациязының болгаш Тыва Республиканың күрүне туктарын сцена кырынче байырлыг байдалга үндүрдү.
Ооң соонда «Чаңгыс демниг Россия» партиязының депутады Людмила Осмоловская сөс алгаш, ТР-ниң Дээди Хуралының (Парламентиниң) өмүнээзинден байыр чедиргеш, башкыларга шаңнал бижиктерни тывысты.
Найысылалдың 1 дугаар школазынга 1962 чылдан 1972 чылга чедир өөренгеш, дооскан Россия Федерациязының айыыл чок чорук чөвүлелиниң секретары, РФ-тиң Маадыры Сергей Шойгу видео дамчыштыр байырын чедирип тура: «Республикавыстың, чонувустуң, доозукчуларның төөгүзү-биле сырый харылзаалыг школаларның бирээзи бөгүн 110 харлап турар-дыр. Шуптувуска байыр чедирип тур мен. Чедиишкиннерни күзедим!»– деп, ол чугаалады.
Байырлал ыр-шоор, танцы-сам-биле уламчылай берди. Улуг-бичии өөреникчилер танцы-самын, ыр-шоорун аалчыларга бараалгадып турду. Ол аразында байырлалдың хүндүлүг аалчылары сөс алгаш, чылыг-чымчак йөрээл сөстерин чугаалап, белек-селээн сөңнээн. Бөлүглежип алгаш кээп турар доозукчулар ынак төрээн школазының юбилейинде хол куруг келбээн дээрзи билдингир.
ШКОЛАНЫҢ ТӨӨГҮЗҮ
1916 чылда чаа ажыттынган школага 47 оолдар, уругларны школаның баштайгы башкызы Александр Богатков өөредип эгелээн. Ол үелерде найысылалга 18 албан чери, 54 чуртталга бажыңы турган. Аңаа 500 хире кижи чурттап турган.
1933 чылда ийи каът школа тудуун эгелээш, 1935 чылда ажыглалче киирген. Ол ТАР-га эң-не баштайгы даш оран-сава болган. Чаа школаның ажыдыышкынынга Совет Эвилели Тыва Арат Республикага белек кылдыр тускай бижик-билиглиг дөрт башкыны — Таштыпованы, Бобкованы, Криштафовичини, Уланованы чоруткан. А Тывадан башкы эртем-билиг чедип алыры-биле школаның эки өөреникчилерин чоруткан. Ол дээрге Ася Федченко, Клавдия Табаева, Раиса Строкова, Лидия Плюснина, Мария Селина болгаш өскелер-даа.
Чаа ажыттынган ийи каът даш школага баштайгы чылында 928 школачы өөренип кирипкен. Школага национал класстар база ажыттынган. Школа чүгле чаңгыс ээлчегге ажылдап турган. А дүъш соонда бөлгүмнер, спортчу секциялар болгаш факультативтер болур. Школачыларны башкылаар кылдыр белеткээш, доозарга-ла, кожууннарже чорудуп турган. Улуг класстарга тыва дыл кичээлдерин совет үениң эртемдени, түрк болгаш тыва дыл шинчилекчизи, тыва алфавиттиң, орус-тыва, тыва-орус словарьның тургузукчуларының бирээзи Александр Пальмбах эрттирип турган.
1961 чылдың май 10-да, школаның тургустунганындан бээр 45 чыл болган юбилейинде, 1943 чылдың июнь 8-те школадан Ада-чурттуң Улуг дайынынче чорааш, Совет Эвилелиниң Маадыры деп атты алган Михаил Артемьевич Бухтуевтиң ады-биле адаан.
1987-1988 чылдарда Москвадан келген тудугжулар Кызыл хоорайга уруглар сады биле школаны белекке тудуп берген. Тус черден чаңгыс кадаг безин сатпаан, шупту материалды чурттуң төвү Москва хоорайдан эккелген. Москваның чоогунда Подольск хоорайда тууйбу бүдүрер заводка чүгле Кызыл шөлде Кремльди чаартыр тууйбулар кылып турган чүве-дир. Кремльди септээр дээш бүдүрген тууйбулардан найысылалывыска үш каът 1160 олуттуг школаны тутканы ол.
Михаил Бухтуев аттыг Кызылдың 1 дугаар школазы «Салым-чаяанныг уруглар – Россияның келир үези» деп энциклопедияже кирген. «Россияның өөредилгезиниң элитазы» деп национал шаңналдың «Тергиин чаартылгалыг төлевилел» деп номинациязының эдилекчизи.
Айдың ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn