Черлик дириг амытаннарның эъдин ветеринар-санитарлыг хыналда чокка чемге ажыглааш, айыылдыг паразиттиг аарыглардан аарып, оларны тарадып болурун Ветеринарлыг болгаш фитосанитарлыг хайгааралдың федералдыг албанының Хакасия болгаш Тыва Республика талазы-биле эргелели аңчыларга сагындырып турар.
Аңнаарын чөпшээрээн буур, адыг, черлик хаван, морзук, койгун болгаш өске-даа черлик дириг амытаннар элээн каш паразиттиг болгаш халдавырлыг аарыглар-биле аарып болур. Аарыг черлик амытаннарның эъдинден аарыг эвес дириг амытаннарның эъдин карак-биле ылгап илередири болдунмас. Ону ылап илередири-биле черлик амытаннарның эъдин чүгле ветеринарлыг лабораторияга хынаар ужурлуг.
Эң ылаңгыя Россияның девискээринде адыглар, бөрүлер, дилгилер дээш өске-даа черлик амытаннар чурттакчылыг черлерже коргуш чокка кирип турар апарган. Ооң чылдагааннары чиге билдинмес байдал үезинде ветеринарлыг болгаш санитарлыг хыналда чугула.
Черлик амытаннарның эъдинде финноз, трихинеллёз, саркоцистоз (шыңган эъттерге чоруур), эхинококкоз, фасциолиаз болгаш диктиокаулоз (эът продукциязының шынарын баксырадыр) дээн ышкаш хоралыг паразиттер бар бооп болур. Черлик амытаннарның кежинде ириңниг оюлганнар бар болза, оларның эъдин чемге ажыглаары шуут хоруглуг.
Россия Федерациязының 1993 чылдың май 14-те № 4979-1 «Ветеринария дугайында» хоойлузу-биле доктааттынган дүрүм ёзугаар ветеринарлыг болгаш санитарлыг шинчилге эртпээн черлик амытаннарның эъдин чемге ажыглаары, садары хоруглуг.
Аң эъдин сугга хайындырып, чемге ажыглаарга, хора чок, ветеринарлыг болгаш санитарлыг хыналданы эрттирери албан эвес деп аңчыларның чамдыызы санап турар. БО ШЫН ЭВЕС БОДАЛ!
Россия Федерациязының Көдээ ажыл-агый яамызының 2020 чылдың апрель 28-те үндүрген № 269 дугаарлыг дужаалы-биле бадылаан ветеринарлыг дүрүмнүң 1-ги пунктузунга дүүштүр черлик амытаннарның эъдиниң болгаш ижин-шөйүндүзүнүң шинчилгезин ветеринарлыг болгаш санитарлыг лабораторияларга эрттирери албан.
Хамаатыларның хууда ажыл-агыйларынга азырап өстүрген болгаш соккан малдың эъдин ээлери боттары чемге ажыглаар, чурттакчы чонга сатпас болза, Россия Федерациязының Көдээ ажыл-агый яамызының 2020 чылдың апрель 28-те үндүрген № 269 дугаарлыг дужаалы-биле бадылаан ветеринарлыг дүрүмнер аңаа хамаарышпас.
Бир эвес Тываны алыр болза, Тожу, Куңгуртуг, Каа-Хем, Бии-Хем дээн ышкаш тайга черлерде аңчылар эвээш эвес. Олар аңнап алган аң-меңиниң эъдин өг-бүлезиниң аъш-чеминге ажыглап турар. Республиканың барык бүгү девискээринде адыглар чазыйлаан, суурлар хамаанчок, Кызыл хоорайның девискээринче кирип турар апарганы кандыг-ла-бир аарыглар-биле харылзаалыг чадавас деп аңныыр ажыл-агыйның специалистери, ветеринар эмчилер болгаш черлик амытаннарга ажылы, эртем-билии хамаарылгалыг кижилер санап турар.
Чурттакчылыг черже чоокшулаан чазыйлаан адыгны бо күзүн Бии-Хем кожууннуң Беш-Даг деп черге аңчылар адып чок кылгаш, ишти-хырнын чазып көөрге, улуг-улуг курттар бар болган. Ол адыгның эъдин лабораторияга шинчилээрге, трихинеллёзтан аарыг болган. Бо аарыгның курттары бар эътти изиг сугга хайындырарга-даа, соокка доңурарга-даа, ыштаарга-даа ол курттар хоралыг хевээр артып каар. Трихинеллёзтан чүгле адыглар эвес, черлик хаван, бөрү, дилги, морзук, тарбаган дээш өске-даа черлик дириг амытаннар аарып болур. Трихинеллёзтан аарыг черлик дириг амытаннарны тудуп чигген адыг ол аарыгдан аарый бээр. Трихинеллёзтан аарыг адыг чораан Бии-Хем кожуунда аңныыр девискээринге аңнаарынга кызыгаарлаашкын хемчеглерин 1 чыл хуусаа дургузунда тургускан.
Аңнаанының олчазы болган элик-хүлбүс, сыын, черлик хаван, тарбаган дээш өске-даа черлик амытаннарның эъдин лабораторияга хынадып алырын, бети дизе аъш-чемге ажыглавазын аңчыларга Тыва Республиканың ветеринария албаны сүмелеп турар. Аң эъдин дужа-келбиже аңчылардан садып албазын чурттакчы чонга база ветеринария албаны сагындырып турар.
Трихинеллёзтан аарыг адыгларны чүгле бо чылын аңчылар чок кылган эвес, ооң мурнунда-даа үеде бо аарыгдан аарыг адыгларга аңчылар таваржып тургулаан. Адыглар хамаанчок трихинеллёзтан кижилер аараан таварылга Тывага болган. 1999 чылда Каа-Хем кожуунга 26 кижи трихинеллёзтан аараан. Ооң чылдагаанын шинчилеп көөрге, ыштап хеңмелээн адыг эъди чиггеш, олар аараан болган.
Трихинеллёзтуг черлик амытан эъди чигген кижиниң кускузу кээр, куду олуртур, эъди изиир – ажып каан быдаа ишкеш, хораннанган ышкаш боор. Бир эвес чогуур эмчи дузазын өй-шаанда чедирбес болза, аарыг кижиниң шыңган эъттери курлуп, чүрээ дүрген соп, тынып чадап, чамдык таварылгаларда амы-тынындан-даа чарлып болур.
Черлик амытаннар база (кижилер ышкаш) янзы-бүрү аарыглардан аарып чоруурлар. Ол аарыгларның бирээзи калчаа аарыы. Ооң вирузу дириг амытаннарның мээзин, нерв системазын үрегдээр. Калчаа аарыгдан аараан дириг амытаннарны тудуп чипкен адыглар база калчаа аарый берип болур. Ынчан адыглар чүүден-даа кортпас апаар. Кадык адыглар кижилерден коргар боор, а калчаа аарыгдан аараан адыглар кижилерден кортпас апаар.
Россияның тайгаларлыг девискээрлеринде адыглар, бөрүлер, дилгилер хоорай, суурларже кирип, орукка улуг машиналарже халдап турар апарганын эртемденнер черлик амытаннар калчаа аарыгның чаа хевири-биле аарый берген чыгыы деп каразып турарлар.
Трихинеллёз, калчаа аарыг дээш черлик амытаннарның аарыгларындан аарый бербес дизе, ветеринар-санитарлыг хыналда эртпээн аң эъдин чивээни-ле дээре.
Ш. МОҢГУШ.
Чурукту tourprom.ru-дан алган.
“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn