Кара-оол Маспык-оол «Шын» солуннуң хоочун бижикчизи, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң болгаш Россияның Журналистер эвилелиниң кежигүнү. 1956 чылдан эгелеп бүгү назынында «Шын» солун-биле чоок чогаадыкчы харылзаалыг чораан. Солуннуң арыннарынга Кара-оол Андреевичиниң хөй санныг шүлүктери, чечен чугаалары, очерктери болгаш өске-даа жанрларга чогаалдары парлаттынган. “Шын” солуннуң хүндүлүг бижикчизи, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, республиканың билдингир совет партия ажылдакчызы чораан Кара-оол Маспык-оол байлак чогаадыкчы өнчүзүн арттырган. 2026 чылдың апрель айның 29-та ооң 90 харынга тураскаадып, хөй санныг чогаалдарының аразындан шүлүктерни “Шынның” бөгүнгү үндүрүлгезинге парладывыс.
ТУРАН ХООРАЙ МӨҢГЕ!
Хевис биле торгу хээлиг,
Херлип баткан хемниг, шыктыг,
Саян кавы бедиктерден
Сайзанак дег эргим көстүр.
Дунда-карам чурту –
Туран хоорай чараш.
Даглар эдээ хову-шөлде
Далай ышкаш чалгаан тараа.
Дазыр адаа одарларда
Тайбың оъттаан малы сая.
Туткан холу дыңзыг
Туран хоорай ишчи чону.
Ыры, хөгжүм хөөн чазап,
Ында-мында чаңгыланган:
Ынак чуртун чаяанныглар
Ырак-чоокта алгап йөрээн.
Тура-сорук чаяан
Туран хоорай уран.
Тыва, хакас, орус чону
Дылын билчир, хүндүлежир.
Кады каңнаан найыралы
Каптагайда чүден быжыг.
Туруштуглар чурттаан
Туран хоорай мөңге!
БЕРДИНГЕНИМ ДЕНДИИ КҮШТҮГ
Үжүглелди холга тудуп, чарашсынып,
Үжүк танып эгелээним чыл чүве.
Энерелдиг «Шын» деп сөстү, сеткил хайнып,
Эң-не баштай номчаанымны сактыр-дыр мен.
Талыгырда ол-ла чылдан эгелээштиң,
Даады-ла сээң-биле кожа чор мен.
Дагдыныкчым, сүмелекчим, шынчы өңнүүм,
Дарганнап каан үзелиңни өскертпес мен.
Ынакшылды чиге сөглээн шүлүүмнү-даа,
Ырда кирген Бии-Хем чуртум дугайын-даа,
Барыын-Хемчик, Мөңгүн-Тайга, Эрзин, Тес дээш
Бараалгатпаан булуңуң чок – бүгү Тыва.
Акшый бердим. Өлгүжеге өңнүүң боор мен.
Ажы-төлүм база сеңээ мөгеерлер.
Үжүглелди чаа туткан ийи хензиим
Үргүлчү-ле «Шынны» ажып орарлар-дыр.
Чылдар, чылдар! Чанган куштар сагындырар.
Сыыладыр эрткеш турар, моондак билбес.
«Шыным»-биле чаңгыс-даа хүн чарылбас мен.
Шыны херек, бердингеним дендии күштүг.
ХАДЫҢ, ХАДЫҢ. ХАДЫҢНЫГ
Төрээн черим, өскен чуртум
Төлү меңээ таан эргим.
Өйде-өйде чедип келгеш,
Өөрүшкүмден ыым келир.
Хадың, Хадың. Хадыңныг
Кара чаштан чуртум сен.
Долгандыр-ла хадың, хадың,
Донмас кара суглар, даглар.
Сесерликче кире бээрге,
Сеткил-сагыш сергээ киткээр.
Хадың, Хадың. Хадыңныг
Кайгамчык-ла илби сен.
Частып үнген чечек шыпкан
Чазын Хадың – эрээн шокар.
Хүннүг чайын – чиңгир ногаан.
Күзү келир – алдын-сарыг.
Хадың, Хадың. Хадыңныг
Каастап каан дег чараш сен.
Ырда кирген чарашпайым
Ынаам кыска маңаа душтум.
Амыдырал аар чүгүн
Аргашканым – аас-кежии.
Хадың, Хадың. Хадыңныг
Карам кыстың чурту сен.
АВА
Ава дээрге ава болгай –
Анаа черле орары чок.
Сагыш-сеткил ажы-төл дээш
Саарзыкталып өйүп-ле кээр.
Шериг барган хеймер оглун
Чедип кээр хүнүн манаар.
Чаа-дайын болбазын дээш,
Чалбарып-ла шаанга кирер.
Институтта ортун уруун
“Ийи” апкан кылдыр дүжээш,
Угаан-кут чок оттуп келир,
Уйгу, дыш-даа ында калыр.
Суурда чурттаан улуг уруун
Сургаар, кээргээр – падын-на көөр.
Улуг ижин кылчыр, тутчур,
Уйнуктарын ажаап тежээр.
Ава деп сөс таан эргим,
Ава боду – дириг бурган.
Авай дигеш, сеткил чырыыр,
Авай депкеш, хей-аът кирер.
ЭР КИЖИ, АДЫҢ СЫКПА
Өг-бүлеңге кезээде чөленгииш бол, эр кижи.
Өөрүшкүнү удаа-дараа эккеп чор, эр кижи.
Кады чурттаан өөрүңнү хомудатпа, эр кижи.
Каткы-хөглүг, омак-сергек чаңнап чор, эр кижи.
Ажыл-ишке кежээ, кызымаккай бол, эр кижи.
Арага деп ажыг сугже харамдыкпа, эр кижи.
Ажы-төлүң төлептиг адазы бол, эр кижи.
Амыдырал айтыкчызы адың сыкпа, эр кижи.
Төрээн чуртуң камгалакчызы сен, эр кижи.
Төрел чонуң чоргааралы, күжү сен, эр кижи.
Ачы-буян, авыралды чонга хайырла, эр кижи.
Аас-кежиктиг чуртталга дээш демисеш, эр кижи.
Кижилерниң малын, эдин оорлава, эр кижи.
Килең, каргыш сеңээ чедер, ону утпа, эр кижи.
Боо-моңну тутпа, бижек чайып чорба, эр кижи.
Богда Бурган ону өршээвезин бода, эр кижи.
Херээжен эжиңге чалгын, чакпа бол, эр кижи.
Херек апарза, ооң салым-чолу бол, эр кижи.
Эвилең, чараш чаңың аңаа сөңне, эр кижи.
Эрниң эрези, оолдуң омаа бол, эр кижи.
/ Кара-оол МАСПЫК-ООЛ.
“Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY