НОЯБРЬ 4 – РОССИЯНЫҢ ЧОННАРЫНЫҢ ЧАҢГЫС ДЕМИНИҢ ХҮНҮ
ССРЭ-ниң чечектелген 80 чылдарының төнчүзүнде Азербайджан ССР-ден комсомолчу путёвка-биле Красноярскының шил заводунче ажылдап келген Расул Мамедов бир-ле катап хоорайлап чорааш, фотосалон даштында кончуг чараш кыстың улуг чуруун көрүп кааш, аажок чарашсынган. Ол үеде эмчи училищезиниң сургуулу Хөндергей чурттуг тыва кыс Саяна Ондар эштери-биле чурукка тырттырып каан турган чүве-дир. Болу берген чуруун ап чеде бээрге, бодунуң чуруун дыка улуг кылдыр үндүргеш, даштын азып каан болган. Кире халааш, чүге ынчалганын ылавылап айтырарга, фотограф: «Дыка чараш болдуңар ийин» – деп, кыска харыы берген. Ол шагда рекламаның бир хевири турган-дыр ийин але. А Расул Мамедов каш-даа катап ол чурукту кээп топтаан. Чарашсынып, ынакшып турарын эгезинде билбээн. Ынчалза-даа шак-ла мындыг кадайлыг болур мен деп бүдүү бодап чораан.
ЧУРУКТА КЫСКА ДУШКАНЫ
1988 чылдың Эмчилер хүнүнде Саяна ийи эжи болгаш акызы Вадим-биле паркче агаарлап, дыштанып киргеннер. Ол-ла хүн Расул база-ла, совет үениң өске аныяктары-биле бир дөмей, хостуг үезин паркка эрттирери-биле чедип келген. Өөрүшкү-маңнайлыг, аас-кежиктиг аныяктар аразында таныыры чараш карактар Расулду ала-чайгаар сорунза дег чыыра тыртыпкан. Шак ынчаар чурукта чараш кыска душ бооп таваржы бергеш, чүрээ шапкыланып, дүвүреп турза-даа, үе эрттирип болбазын миннип, так туттунупкаш, дидимненип, чанынга баргаш, мендилежип, таныжып ап, чугаалашкан. Ол-ла! Оон улаштыр өөскүп кыпкан ынакшылга алзып, бүгү чүве аайлажып, кезээде кады болур изиг күзел төрүттүнүп, чалыыларның аразында харылзаа быжыга берген. 7-8 ай ишти таныжып чоруй, аныяк кыс иштелип, оол уруг божуп алырга, Тывадан акызы, чаавазы баргаш, дуңмазын чаш оглу-биле чандырып аппарган.
Бир-ле хүн Саяна Чадаана хоорайга оглун коляскага идип алгаш кылаштап чорааш, канчангаш-ла көрүптерге, Расулу бо кудумчу автобузунуң соңгазындан холун чайып эртип чыткан. Тыва дыл хамаанчок, орус дылды бакка-сокка билир, Тываны шуут көрүп көрбээн кижи бир дугаар Саяннарны ажыр ынак кызы, чаш оглунуң соондан адап-сурап, тып чедип келгени ол болган. Черле кады чурттаар салымы ындыг болган хире – келген дораан-на кудумчуга таваржы бээр. Ам канчаар боор, күдээлеп кирген. Хөндергейниң Уялыг-Дашта аалынга бир дугаар чеде бергеш, кайгап ханмаан чүвези тываларның эът чиири болган. Хойну дөгергеш, ишти-хырнын аайлап аштааш, шуптузун дүлүп, хайындырыптарга, кайгап калган. Бодунуң ада-иези база малдыг чораан, хой эъдин база чиир хирезинде, шуптузун хары угда улдуртуптары чиктиг болганы ол. Черле азербайджан черниң көдээ суурунга инек, хой-өшкүнү малдап чораан кижи болгаш, Үш-Тей, Чыланныг ол ынчаар кадарчылап күдээлей берген.
ООЛДУҢ ЧУРТУНГА ЧУРТТААР ДЭЭШ
Аныяктар Совет Эвилелиниң «садтарында, парыгында мандариннер, абрикостар» саглаңнашкан кайгамчыктыг Баку хоорай төптүг Азербайджан ССР-ге чурттаар дээш, Тывадан 1990 чылда аъттаныпкан. Зангелан районнуң Меликли сууру кыжын соок, чайын изиг, хуулгаазын бойдустуг Тываның кызынга ёзулуг дываажаң ораны дег чараш болган. Ынчалза-даа ССРЭ-ниң буурап дүшкени-биле катай Карабах дайыны дүшкүүрленип, чурттаар харык чок апаарга, бир чыл болгаш, дедир-ле Тываже ээп келир ужурга таварышканнар. 1993 чылда Меликли суурну армян чепсектиг күштер эжелеп алган соонда, ол девискээрни хүлээп көрдүнмээн Нагорный Карабах Республиказы башкарып эгелээн. Хөй чылдар үргүлчүлеп келген чепсектиг чөрүлдээ чүгле 2020 чылдың ноябрь 10-да чаа-дайынны соксадырының дугайында аттар салган дугуржулга-биле доозулган. Азербайджанның президентизи 2020 чылдың ноябрь 21-де Меликли суурну Азербайджанга эгидип бергенин чарлаан. Бо хүннерде суурну катап тургузуп, чаартып, тудугларны немей кылып, инфраструктуразын экижидип турар. Мамедовтар ам бир катап чедип көрзе деп күзелдиг. Чүгле чурттаар кылдыр эвес, а ада-өгбезиниң чер-чуртунга мөгейиг кылдыр. Ол Расул Юнус Оглының бодунуң шиитпири болур, а өөнүң ишти Саяна Тимофеевна чурттаза-даа кандыг боор деп чалыы күзели хевээр. 30 ажыг чыл иштинде өөр-өнер тывалар аразынга «боттуң оглу» кылдыр чурттап кааны, тыва, орус дылдарга арыг чугаалаары, чоннуң ёзу-чаңчылдарын, культуразын эки билири ону ёзулуг тыва кижи кылдыр хевирлеп каан.
КЫРГАН-АЧАЗЫН ДӨЗЭЭН ДАЙЫНЧЫ
Мамедовтарның улуг оглу Руслан Расулович – тускай шериг операциязының киржикчизи. «Тываның маадырлары» төлевилелге киришкеш, регионну уштап-баштаар кадрлар белеткээр өөредилгени чедиишкинниг эртип, дипломун холга алган. Ол – алды ажы-төлдүң ынак ачазы. Ачазының адазы Юнус Муса Оглы Мамедов – Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, Кызыл Сылдыс ордениниң эдилекчизи, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры, Ленин ордени болгаш алдын «Кадыыр биле Маска» медальдың эдилекчизи. Дайын соонда көдээ ажыл-агыйны хөгжүдеринге үлүүн киириштирип, күрүнениң бедик шаңналдарынга төлептиг кылдыр ажылдап каан маадырның Расул оглу база шак ындыг маадыр оолдуг болганы ол.
Руслан, Лилия Мамедовтарның улуг уруу Новосибирскиниң медицина университединде өөренип турар. Оон бичиилери: 7 класс өөреникчи, КПКУ кадеди, 2 класс өөреникчи база ийизи уруглар садында.
Ийи дугаар кыс уруу Гөнчэни азербайджан чоннуң ёзу-чуруму-биле ачазының кады төрээн угбазының оглу-биле өглеп каан. Оолдуң адазы өске кижи болган соонда, өске хан кылдыр санаар улус-тур. Оларның кудазы Бакуга болган. Олар бир кыстыг чурттап чоруур.
Үш дугаар хеймер кызы Ханым Москвада өөренип, ажылдап чурттап чоруур. «Синергия» университедин дооскаш, психолог мергежилин өөренип албышаан, ажылдап турар. Амдыызында өг-бүле тутпаан.
ӨГ-БҮЛЕНИҢ ЧУГААЛАЖЫР ДЫЛЫ, ЁЗУ-ЧАҢЧЫЛДАРЫ
«Тывага кырыгыже чурттапкан Расулдуң төрээн дылын мен эки билир мен, ынчалза-даа бодум чугаалавас мен» – деп, өөнүң ишти Саяна Тимофеевна тайылбырлады. Ажы-төлү азербайджан, тыва, орус дылдарга арыг чугаалаар. Амыдыралда хөй кезиинде тывалап чугаалажыр. Ылаңгыя улуг оглу Русланны «арыг» тыва кылдыр санаарлар. Интернационалчы өг-бүле болгаш, кайы-даа чоннуң ёзу-чаңчылдарын сагыыр, кайы-даа культураны хүндүлээр база кайы-даа чоннуң национал хевин кедип, аъш-чемин кылырлар. Бо талазы-биле шилилге кылып, маргыжар чүүлдер шуут чок. Бирде Азия төвүнүң тывалары болуп, бирде Кавказтың азербайджаннары болуп, чамдыкта шуут каттыштырып алган-даа чоруурлар.
Өг-бүле Тывада чурттап чоруур азербайджан чоннуң диаспоразының кежигүнү болуп, хөй-ниити ажылдарында киржип чоруур. Албан ёзузу-биле ол организация чеже-даа дүжүп калган болза, ооң 30 ажыг кежигүнү харылзаазын үспейн, регионнуң социал-экономиктиг адырынга деткимчени көргүзүп, культурлуг болгаш националдар аразынга эп-найыралчы харылзаалар тургузар хемчеглерде идепкейлиг киришпишаан.
Шак-ла мынчаар хып дээн аныяк үезинде бир фотографтың чарашсынгаш азып алган тыва кыс чуруундан төрүттүнген ынакшылдың төөгүзү узун болуп, тыва черже дыл билбес кавказ эрни элзедип эккелгеш, тыважыдып каанының дугайында солун төөгүнүң төнчүзү чок. Чүге дээрге Расул биле Саяна Мамедовтарның ожук дажы дег үш ажы-төлүнүң салгалдары ам-даа немежир. Ийи чыл болгаш тыпчып, таныжып, кады чурттаанындан бээр 40 чыл болган оюн демдеглээр ашак-кадай баштайгы көрүштен ынакшылдың кайы хире быжыын, мөңгезин чүгле ийи боду билир. Олар ийи бодунга ынак болгаш, бүзүрежип, хүндүлежип, төрел аймааның аразында үлегерлиг өг-бүле болуп чоргаар чурттап чоруур. Катааттарының, кат-иелериниң ынак күдээзи, чуржуларының хүндүткелдиг честези, бажашкыларның онза бажазы, ажы-төлүнүң эргим ачазы, бээ, кырган-ачазы, даайы болгаш каты Расул Юнус Оглы Тываның төлептиг эрлериниң бирээзи бооп аравыста чурттап чоруур. Төлептиг оолду кижизидип, Төрээн чуртунга бердинген дайынчы салгалды уламчылап, Маадырны өстүргени дээш, ол «ТШО киржикчизиниң адазы» деп медаль-биле шаңнаткан.
А демги чуруктуң төөгүзү база солун болган. Саянаның соонда Тывадан өөренип чеде берген Екатерина деп дыка чараш хайнак уруг чарашсынгаш, каш чыл дургузунда азып каан турган чурукту садып аппарган болган. Ол ам 1 дугаар республика эмнелгезинде ажылдап чоруур. Фамилиязын болгаш ачазының ады-биле канчаар хүндүлеп адаарын, харалаан, ылавылап шыдавайн бардым. Төөгүп берген маадырым база сактып чадай бергеш, долузу-биле адавайн барган чүве.
Надежда КУУЛАР.
Авторнуң тырттырган болгаш өг-бүлениң хуу архивинден чуруктар.
“Шын” №43 2026 чылдың ноябрь 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn