| Тыва: Агроинвест — 2026” |
Апрель 9–10 хүннеринде Тыва Республиканың найысылалы Кызыл хоорайда “Сүбедей” спорт ордузунда “Тыва: Агроинвест–2026” инвестиция шуулганы болуп эрткен. Республиканың удуртулгазы-даа, аңаа киржип келген федералдыг болгаш регионнарның эрге-чагырга органнарының, ол ышкаш бизнес-ниитилелдерниң төлээлери-даа бо шуулганны Тываның экономиктиг хөгжүлдезиниң угланыышкыннарын тодараткан чугула хемчег кылдыр хүлээп көргеннер.
“Тыва: Агроинвест–2026” чүгле Тыва Республикада эвес, а Енисей Сибири агроүлетпүр комплекизинде чугула экономиктиг болуушкуннарының бирээзи. Кыдат биле Моолдуң эрге-чагырга органнарының бедик албан-дужаалдыг даргалары, ол чурттарның бизнес-төлээлериниң шуулганга кээп киришкени “Тыва: Агроинвест–2026-ның” кыдыг-кызыгаарын улам делгемчиткен.
Бо чылгы шуулган “Сибирьниң агроүлетпүркомплекизи– премиалдыг экопродукция” темага колдадыр эрткен. Премиалдыг экопродукция дээрге-ле шынары шыңгыы экологтуг стандарттарга дүгжүр, сертификацияны эрткен дугайында тускай демдектиг барааннар. Тываның арыг агаар-бойдузунуң байдалын алыр болза, эң ылаңгыя сүт, эът, чайгаар үнген кат-чимис дээн ышкаш премиалдыг экопродукцияны, эвээш хемчээлдиг-даа болза, бүдүрүп болурунуң аргазы бар деп эксперттер санап турар. Премиалдыг экопродукцияны бүдүрүп шыдаар болгаш бүдүрүп турар сайгарлыкчылар Тывада бар.
Сайгарлыкчы өг-бүле Аяна биле Мерген Ховалыгларның “Тайга 17” бүдүрүлге цеги Тываның кат-чимизинден эки шынарлыг, экологтуг арыг продукцияны болбаазырадып кылып, тус черниң рыногунда оларның кат-чимис продуктулары билдингир апарган. Оларның продукциязы российжи болгаш чоокку даштыкы рынокче үнүп эгелээн. “Тайга 17-ниң” кат-чимис болгаш тайга тоору чыып алыр чайгаар бүткен агаар-бойдус баазазы бар. Тооруун чыып ап болур пөштер 1,2 муң га тайга-таскылда үнүп турар. Тываның тайгаларындан катчылар чылдың-на 14,7 муң тонна кат-чимисти чыып ап келген. Тайганың ол байлаан чыып алырда, аңаа хумагалыг хамаарылга, тоорук болгаш кат-чимис өзүп турар черлерни хоралыг курттар болгаш өрт дээн ышкаш айыылдардан камгалаар апаар.
Мерген Шогжалдың сайгарлыкчы ажылының ниити хуусаазы 25 чыл ажыг үе. 2020 чылда бодунуң акша-хөреңгизи-биле эът болбаазырадыр цехтиң дериг-херекселин садып алгаш, тус черниң малчыннарының азырап өстүргени малының төжү, ужа, бажын, буттарын хеңмелээр цехти ажыткан. Чоорту продукциязының аймаан көвүдеткен. Амгы үеде чылгы малдың эъдинден казыны болгаш өске-даа чаг болгаш колбаса продуктуларын бүдүрүп үндүрүп турар. Цехтиң продукциязы экологтуг арыг шынарлыг. "Тыва: Агроинвест–2025-тиң", "Тыва: Агроинвест–2026-ның" ярмарка-делгелгелеринге “Мергенниң” продукциязын садып алыкчылар хөйнү садып алганнар.
“Красноярскагроплем” АН болгаш “Агрохолдинг “Ермак” КХН-биле (Хакасия) малдың уксаажыдылгазынга эртем-практиктиг кады ажылдажылга дугайында керээни “Тыва: Агроинвест–2025” шуулганга чарган. Ол керээ чедиишкинниг боттанып турар. 2025 чылдың сентябрь айда “Красноярскагроплем” биле “Агрохолдинг “Ермактың” специалистери ТывКУ-нуң болгаш республиканың хой ажыл-агыйларының баазазынга хойларны тарып боозадырының практиктиг семинарын эрттирген. Бедик бүдүрүкчүлүг кошкарларның үрезиниң дөрт муң дозазын херек кырында ажыглап, 2 муң хойну тарып боозаткан. Ол практиктиг семинарга киришкен 15 специалист хойларны тарып боозадырының сертификаттарын алган.
ТывКУ-нуң көдээ ажыл-агый факультединиң студентилери болгаш башкылары «Тыва: Агроинвест–2026» шуулганның белеткелинге идепкейлиг киришкеннер. Республиканың көдээ ажыл-агый бүдүрүлгелериниң кылып үндүрүп турар продукцияларын “Сүбедей” спорт комплекизинге делгээринге дузалашканнар. Мал чеминиң культураларын Тываның агаар-бойдузунга таарыштыр тарып өстүрериниң аргаларын ажылдап кылып турарының дугайында илеткелди көдээ ажыл-агый факультединиң деканы, биология эртемнериниң кандидады Светлана Канзываа шуулганга номчаан. Шуулганның ийи хүнүнде көдээ ажыл-агый факультединиң студентилери мал ажыл-агыйының, мал чеминиң бүдүрүлгезиниң болгаш көдээ ажыл-агый продукцияларын болбаазырадырының шөлдериниң ажылынга киришкеннер.
Агроинвестиция шуулганнары республикага дыка ажыктыын 2025 чылда Кызылга эрткен шуулган үезинде чарган керээлерниң боттаныышкыны көргүзе берген. Таңды кожуунда “Демниг” көдээ ажыл-агый кооперативиниң шөлүнге чаашкынналдырып суггарар дериг-херекселди Новосибирск хоорайда “Технопромторг” КХН 2025 чылда тургускан. Ону ырактан телефон-биле ажылдадып, башкарып болур. Ындыг дериг-херекселди Тываның өске-даа кожууннарында суггаттыг шөлдерге тургузарын планнаан.
Тываның көдээ ажыл-агыйынга акша инвестицияларны улуг хемчээлдиг киирип болур болгаш киирип-даа турар банкыларның төлээлери «Тыва: Агроинвест–2026-га” киришкен. Тываның инвестиция аргалары чаа-ла ажыттынып турар деп Россияның көдээ ажыл-агый банкызының (“Россельхозбанк”) адырлар талазы-биле экспертизалар төвүнүң удуртукчузу Олег Князьков демдеглээн. Ооң бир угланыышкыны дүктү бүдүрери болгаш болбаазырадыры, оон шепкен хевирниң пөс-таавы барааннарын бүдүрүп үндүрери деп О. Князьков чугаалаан.
Россияда дүктү хөйү-биле бүдүрүп үндүрүп турар регионнарның бирээзи – Тыва. 2024 чылда 1,1 муң тонна дүктү, а 2025 чылда дүк бүдүрүлгезин Тыва 18 хууга көвүдедип, 1,3 муң тонна дүктү бүдүрген. Сөөлгү чылдарда делегей рыногунда кылымал дүкке сонуургал эвээжээн, хой-өшкү дээн ышкаш дириг амытаннарның дүгүнден кылган пөс-таавы материалдарынга хереглел көвүдээни-биле холбаштыр Тывага дүк бүдүрер болгаш ону болбаазырадыр ажыл улам хөгжүүр ужурлуг деп специалистер санап турар.
Тывага дүк бүдүрүлгезиниң таваан салырынга «Сергеихинский текстиль» инвестиция төлевилел улуг рольду ойнаан. Кызылда тургускан дүк бүдүрер цехтиң күчүзүн чылда 600 тонна дүк бүдүреринге чедир күштелдирерин планнап турар.
«Тыва: Агроинвест–2026» шуулганга киржип келген Моолдуң Увс болгаш Завхан аймактарның төлээлери Кызылда дүк болбаазырадыр цехтиң ажылын барып сонуургап чорааны дүктү болбаазырадырының хемчээлин ам-даа улгаттырарының эргежок чугулазының бадыткалы болган. Завхан аймактың көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем департаментизиниң начальниги Чойжил Мунххурэл дүктү болбаазырадырынга Тыва биле Моолдуң кожа аймактарының аразынга кады ажылдажылганы хөгжүдериниң чугулазын демдеглээн.
Мал чемин тарып өстүрүп турар “Сүмбер-Уула” КХН Завхан аймактың көдээ ажыл-агыйларынга мал чемин садып саарарының дугайында дугуржулганы ийи тала чарган.
Тыва Республиканың экономиктиг хөгжүлде болгаш үлетпүр сайыдының оралакчызы Чиңгис Бады бодунуң илеткелинге болбаазырадылга үлетпүрүнүң регионда боттандырып турар болгаш боттандырарын планнаан төлевилелдерже кичээнгейни угландырган. Болбаазырадылга бүдүрүлгелериниң ажыл-чорудулгазын республикада боттандырып турар бир шөл Кызылда индустриалдыг парк деп ол демдеглээн. Бүдүрүлге ажылдарын чорударынга таарымчалыг байдалдар ында тургустунган: электри, суг, чылыг хандырылгазы бүрүнү-биле бар. Амгы үеде ында 9 бүдүрүлге ажылдап турар. Оларның аразында мал дүгүн болгаш кежин болбаазырадыр цехтер база бар. Кызылда индустриалдыг парктың инфраструктуразын сайзырадырынга 2026 чылда 240 млн рубль акша салыышкыннарын планнаанын ол дыңнаткан.
Россияның регионнары, Кыдат болгаш Моол киришкен «Тыва: Агроинвест–2026» шуулганның ажылының үезинде кады ажылдажылга дугайында дугуржулгаларны болгаш керээлерни чарган. Чижээлээрге, Кыдаттың Синьцзян көдээ ажыл-агый академиязы биле Тываның күрүне университеди кады ажылдажылга дугайында дугуржулганы чарган.
Тыва Республика биле Хакас Республиканың инвестиция хөгжүлдезиниң агентилелдериниң аразынга садыг-логистика терминалын «АгроСтройИнжиниринг» компания-биле кады тударының керээзин чарган.
Тыва Республиканың Экономиктиг хөгжүлде болгаш үлетпүр яамызы биле “Тыва агроүлетпүр компания” КХН Кызыл кожуунга амгы үениң далган дээрбезин тудар керээни чарганнар. Дээрбени тударынга 571 млн рубль салыышкынны киирер. Дээрбе туттуна берген таварылгада аңаа 53 кижи ажылдаар.
«Тыва: Агроинвест–2026» шуулган Тыва Республиканың агроүлетпүр комплекизиниң хөгжүлдезинге улуг рольду ойнаар база бир базым болганын ооң ажылының түңнелдери көргүскен.
Ш. МОҢГУШ.
Буян Ооржактың тырттырган чуруктары.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16
