Май 5-те Россияның Онза байдалдар яамызының Тыва Республика талазы-биле кол эргелелиниң начальнигиниң оралакчызы Юрий Тарыма, ТР-ниң арга-арыг ажыл-агый сайыды Григорий Ондар болгаш Гидрометеорология болгаш хүрээлел мониторингизи төвүнүң кол синоптиги Азияна Томур олар-биле республика девискээринде арга-арыгларга онза байдал чурумунга хамаарыштыр парлалга конференциязы болуп эрткен.
Григорий Ондарның дыңнатканы-биле алырга, май 5-те эртенги шакта республика девискээринде 7 аңгы черде, ниитизи-биле 1600 хире га шөлде, өрттү өжүрүп турар. 280 хире кижи өрт өжүрер ажылда хаара туттунган. Эки турачылардан тургустунган дружиналар база идепкейлиг ажылдап турар. Авиа арга-арыг камгалалының курлавырындан 30 ажыг кижи чедип келген. Сөөлгү хонукта 2 өрттү өжүрүп шыдапкан. Тожу кожууннуң Ий сумузу биле Барыын-Хемчик кожууннуң Хөнделең девискээринде ийи өрттү өжүрген.
Сүт-Хөл кожууннуң девискээринде Алдыы болгаш Үстүү Ишкин аразында өрт 807 га черде өрттенип чыдар. Ында 38 кижи ажылдап турар. Оон ыңай Бии-Хем кожууннуң Билелигде 500 ажыг га чер өрттенип чыдар черде 42 кижи хаара туттунган.
Ол ышкаш Таңдының Бай-Хаакта ниитизи-биле 107 га черде өрт дүвүренчиг байдалды тургузуп турар. Ынчангаш 70 ажыг кижи ол өрттү өжүрери-биле ажылдап турар. Арга-арыгда болуп турар өрттер кижилер чурттап турар черден элээн ыракта болганы-биле чурттакчы чонга айыылды тургуспайн турар. Тываның девискээринде ниитизи-биле 40 ажыг техниканы өрт өжүреринге ажыглап турар.
«Кайда, кайы хире девискээрде өрт эгелей бергенин дарый тодарадыптар тускай система-биле ажылдап турар бис. Дөрт шак болгаш-ла диспетчерлеривис компьютер таварыштыр хынап олурар. Бир эвес агаар-бойдус эки болза, дөрт десантник вертолеттуг баргаш, өрт өөскүвээнде, өжүрүп четтигиптер. Бо чылын «Тывахарылзааинформ» КХН-биле керээ чаргаш, 10 видеокамераны тургустувус. Дежурный диспетчерге кайда өрт эгелей бергени дораан көстүп кээр— деп, ол дыңнатты.
Хөй кезиинде кижилерниң харыысалга чок чоруундан арга-арыг өрттенип турар дээрзин Россияның Онза байдалдар яамызының Тыва Республика талазы-биле кол эргелелиниң начальнигиниң оралакчызы Юрий Тарыма чугаалады.
«Арга-арыгга хумага чок чоруу дээш чүгле административтиг эвес, а кеземче херээн база оттуруп, херекке онаагаш, хосталгазын казып шиидип болур. Бир эвес шак ындыг херек оттуртунар болза, буруулуг кижиге ол өрттү өжүреринге үндүрген чарыгдалын база салыр. Ынчангаш республиканың чурттакчы чонунга ТР-ниң Чазак Даргазының үндүргени арга-арыгже кирбес деп онза чурумну сагыырын сагындырып тур бис. Апрель эгезинде арга-арыгже кирерде чогуур органнардан тускай чөпшээрел бижик ап, бүрүткедип алгаш кирип болур турган болза, а май 4-тен май 24-ке чедир арга-арыгже кирип болбас. Ооң мурнунда ап турган чөпшээрел бижикти күш чок деп чарлаан. Баштайгы чарлаан онза байдалдар үезинде 14 хамааты онза байдал чурумун сагывааны илерээн» – деп, Юрий Тарыма сагындырды.
Парлалга конференциязының база бир аалчызы Азияна Томур чоокку үелерде агаар медээзи-биле таныштырды.
«Бо неделяда республика девискээринге бичии чаашкын дымырадыр, хат хадыыр. Дүне агаарның температуразы +5 чедер. Неделя эгезинде +18, +23, а неделя ортузунда +20-25 градус чедир чылыыр. Ай адакталып турда, +28 чедир изиир» – деп, Азияна Томур медээледи.
Май 4-те чарлаттынган онза чурум арга-арыгже баарын болгаш ынаар кандыг-даа машина-биле кирерин шуут хораан. Ылаңгыя өрттерниң дүрген нептерээринге күштүг хаттар болгаш өрт айыылының эң бедик 5-ки чадазын чарлаан дээрзин база катап сагындырдывыс.
Республика Баштыңы регионда чарлаттынган өртке удур айыыл чок чорук айының тускай негелделерин сагыырын болгаш серемчилелдиг болурунче чаңгыс чер чурттугларын кыйгырган.
«Тываның чурттакчы бүрүзүнден бо байдалда эң-не харыысалгалыг болурун дилээр-дир мен. Арга-арыгже кирерин база одаг кыпсырын хораан дүрүмнерни хажыт чок сагыңар. Бир эвес өрт үнгенин эскерип кагзыңарза, дүрген дуза албаннарынче дораан дыңнадыр. Бистиң дүрген хөделир кезектеривис өрттерни өжүрер дээш, бүгү-ле чүүлдерни кылып турар. Ындыг болзажок өрттерни болдурбазын болгаш бойдус хүрээлелиниң камгалалын чүгле ниити күжениишкиннеривис-биле чедип алыр бис»— деп, ол чугаалаан.
Онза байдал үезинде арга-арыг кирип, өрт үндүрген хамаатыга кеземче херээн оттургаш, улуг хемчээлдиг торгаал онаар, а бир эвес юридиктиг албан чериниң буруузу-биле өрт-халап өөскээн болза, торгаалдың түңү оранчок хөй болурун утпаза чогуур.
Торгаалдарның түңү:
Хууда кижилерге — 50 муңдан 60 муң рубль чедир; албан-дужаалдыг кижилерге — 100 муңдан 110 муң рубль чедир; юридиктиг албан чериниң — 1 000 000 рубльден 2 000 000 рубльге чедир.
Айдың ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №17 2026 чылдың май 7
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...