| ТЫВАНЫҢ ОРУК АЖЫЛ-АГЫЙЫНЫҢ 90 ЧЫЛДААНЫНГА |
Бистиң республикада орук ажыл-агыйының адыры 90 чыл оюн демдеглеп турар. 90 чыл дээрге чүгле чылдар-биле эвес, а шөйлүп чоруткан узун-узун оруктар-биле база хемчээттинип турар. Ук адырда ажылдап чоруур салгал дамчаан орук ажылдакчызы, “Тываавтодор” күрүнениң казна албан чериниң техниктиг хайгаарал болгаш ажыл хүлээп алыр килдизиниң эксперти Алдын-оол Тимурович Намзырай-биле чугаалаштым. Ол оон аңгыда Тываның билдингир чогаалчыларының бирээзи Зоя Алдын-ооловна Намзырайның уйнуу болганы онзагай.
Алдын-оол Намзырай элээди үезинден тура орук ажыл-агыйын көрүп, кылып өзүп келген. Ооң ачазы Тимур Алдын-оолович Намзырай уйнуунуң бо-ла ажылдап турары албан черинге кол инженер кылдыр ажылдап чораан. Алдын-оол элээди турда-ла, ачазы ону ажылдаарда эдертип алыр турган. “12-13 харлыг турар үемден эгелээш ачам чер көрүп, оруктар хынап чоруурда, мени эдертип алыр турган. Ачамның ажылының аайы-биле республиканың кайы-даа кожууннарынче баар турдувус. Ыраккы Мөңгүн-Тайга кожууннуң Кызыл-Хая суурунга чораанымны база сактыр мен. Ынчан-на ачамның ажылын сонуургап эгелээн мен. Онза байдалдар-даа болганда, суг алгаш барган көвүрүг-даа кылырда, черле кандыг-даа үеде дөмей-ле эдертип алыр. 16 харлыг турумда, чайгы дыштанылга үезинде хостуг үем хөй боорга, “Восток” КХН-ге ажылдадып киирипкен. Аңаа бордюрлар салырынга, асфальт чадарынга дузалажып, аар-саар ажылдар кылып, орукчулар-биле бир деңге ажылдап турдум. Ынчан Бухтуев кудумчузун кылып, “Азия төвүн” асфальтылап турган” – деп, ол сактып чугаалаан. Ол-ла чылын оглун орук ажыл-агыйынче углап-баштап кааш, ачазы бурган оранынче чоруй барганын ол хараадал-биле чугаалаан.
Алдын-оол Намзырай 9-ку классты дооскаш, ачазының айтып, өөредип, көргүзүп чораан ажыл-агыйын уламчылаары-биле Кызылдың автомобиль болгаш орук техникумунче өөренип кирип алган. Ону дооскаш, Томскунуң күрүнениң тудуг-архитектура университединче ол-ла угланыышкын-биле дээди эртем чедери-биле өөренип кирип алган. Ол аңаа бот-өөредилге-биле өөренмишаан, “ДорСиб” КХН-ге төлевилел килдизинге ажылдай берген. Аңаа 2 чыл болгаш, кандыг-даа кижи чер-чуртун сактып, чаныксай бербейн канчаар, Тывазынче ол чанып келген. Чер-чуртунга келгеш, “Восток” КХН-ге орук мастери болуп 4 чыл ажылдаан. Ооң соонда “Суугу” КХН-ге орук мастерлеп, “Строй-Экспресске” техниктиг хандырылга баазазынга инженерлээн. Ол ниитизи-биле орук ажыл-агый адырында 10 дугаар чыл, ооң иштинде Тыва Республиканың автомобиль оруктарының эргелелинде 3 дугаар чыл ажылдап турар.
Орук мастери кижи техникаларны болгаш ажылдакчыларны хүлээнип алгаш, оларның кылыр ажылын хуваап, ажылды уштап-баштаар кижи дээрзин Алдын-оол Намзырай демдеглээн: “Орук участоктарының аайы-биле мастерлерни чарып каар. Суг эртер хоорзага, орук кылыр черни белеткээринге, оруктуң кол кезээн кылырынга, асфальт чадарынга дээш тус-тузунда аңгы-аңгы мастерлер харыылаар. Чамдыкта кижи чедишпезинден 1 мастер шуптузун уштап-баштаар-даа таварылгалар турар”.
Орук ажылдакчызы дээрге хөй-ле мергежилдер аразында эң-не хереглелдиг мергежилдерниң бирээзи дээрзин Алдын-оолдуң башкылары үргүлчү чугаалаар турганнар. “Ортумак-даа, дээди-даа өөредилге черинге өөренип турумда, орук ажылдакчылары чугула херек кижилер дээрзин башкыларым чугаалап турган. Чүге дээрге хоорайлар-даа, суурлар-даа туттунар. Оларның иштинге-даа, аразынга-даа аай-дедир аргыжарынга шынарлыг орук база асфальт негеттинер. Орук чок болза, амыдыралга кончуг берге. Кижилерниң эң-не улуг хереглелдери болур дүрген эмчи дузазын кыйгырарынга, почта таварыштыр аай-дедир шуушкан чагаалар, албан бижиктери, посылкалар, аргышкан чоннуң эптиг байдалы, машина-техниканың быжыы, үр эдилелдии дээш оон-даа өске чылдагааннар бар. Ынчангаш мен бодаарымга, кончуг-даа чугула херек мергежил-дир”– деп, салгал дамчаан орукчу тайылбырлаан.
Алдын-оол Намзырайның чугаалап турары-биле алырга, кандыг-даа мергежилдиң кижилери дег, орукчу кижи база хөй номчуттунар болза эки. Үе аайы-биле нормативтер, технологиялар өскерлип турар. Чижээ, асфальт-гранул-бетон холумаан Тывага 2 чыл бурунгаар орук кылырынга ажыглап эгелээн. “Ол дээрге эрги асфальтыны цемент-биле холааш, катап чадары-дыр. Федералдыг оруктарга ооң мурнунда-ла кылып турган. Ооң мурнунда үүрмектээн даш, элезин холумаа-биле даштыг материалды төккеш, бастыргаш, кырындан асфальт чадар турган. Бо чаа технология-биле кылырга, оруктуң кол кезээ бетон ышкаш кадыг болур” – деп, ол тайылбырлаан.
Геодезистерниң ажылында база чаартылгалар барын Алдын-оол Намзырай демдеглээн. Ооң мурнунда черниң точкаларын илередир херекселдер-биле ажылдап турган болза, амгы үеде ону спутник-биле башкарып турар апарган. 3Д тургузуглар дузазы-биле грейдер, экскаватор, бульдозер дээш хөй-ле техника мунукчуларының ажылы чиигеп турар. Ук техникаларга программаны шын тургузуп каарга, боду-ла ажылды өйлевишаан кылып чорудуп эгелээр. Чижээ, грейдерге машинист кижи бүгү ажылды боду өйлеп кылбышаан, техниканы башкарып турган болза, белен кылып каан программа кнопказын базыпкаш, чүгле руль долгаар апарган.
Салгал дамчаан орукчу Томскуга ажылдап тургаш, Ханты-Мансийск автономнуг округка, Алтайга дээш Россияның аңгы-аңгы булуңнарынга четкен. “Төлевилел килдизинге ажылдап тургаш, оруктуң техниктиг паспортун, орук шимчээшкинин организастаар төлевилелдер кылып ажылдап турган бис. Орук кыдыынга тускай демдектерни, оруктуң дооразы дээш өске-даа көргүзүглерин тырттырып алгаш, документизин кылыр турдувус. Тывага ажылдап келгеш, баштай Чөөн-Хемчик, Сүт-Хөл, Ак-Довурак, Өвүрге четкен мен. Эргелел черинге ажылдай бергеш, барык шупту кожууннарга барып ажылдаар-дыр мен. Эң-не барыксаар кожууннарым Тере-Хөл биле Тожуга база четкеш келдим. Ам чүгле Бай-Тайганың Кара-Хөлдү көрбээн-дир мен. Ажылым ачызында каяа-даа чоруур-дур мен” – деп, Алдын-оол Намзырай чугаалаан.
Кандыг-даа ажылдың берге талалары турар. Орукка ажылдаарга, чайның изиинде асфальт чадары кончуг берге деп ол демдеглээн. Даштын агаарның температуразы +30, 40 градус чедип турда, ооң кырындан асфальтыны чадып турда, +180-190 чедир изиг база немежип келир. Үргүлчү даштыгаа ажылдаар болгаш, орук ажылдакчылары дораан хүрерип каар. Кыжын соокта орук ажаалдазында ажылдап турар кижилерге база кончуг берге. Чамдык черлерге агаарның температуразы -50, 60 градус-даа чеде бээр. Ындыг үеде солярка доңгаш, техникалар ажылдавайн баарын Алдын-оол тайылбырлаан.
Орук адырынга ажылдакчыларны үргүлчү хереглеп турар. Ылаңгыя техника башкарар кижилер онза хереглелдиг. “Орукчу болур күзелдиг аныяк-өскен Кызылдың транспорт техникумунда “автомобиль оруктарының болгаш аэродромнарның тудуу болгаш ажыглалче киирилдези” деп адырга өөренип ап болур. Дээди өөредилге черинге аргалыг болза ортумак тускай эртемни чедип алгаш өөренирге, чиик болур. Чүге дээрге ортумак-даа, дээди-даа өөредилге чериниң өөредилге программазы дөмей-даа болза, дээди өөредилге черинге техникумга өөренип турган чүүлдерни оон-даа хандыр өөредир. Орук ажылдакчызы кылдыр дооскаш, кайы-даа албан черинге чеде бээрге, канчап-даа хүлээп алыр. Орук ажылдакчылары ол хире хереглелдиг. Кижиниң чүгле бодунуң сонуургалындан кончуг хамааржыр” – деп, аныяк-өскенге бодунуң сүмезин ол берген.
Республиканың оруктары амгы үеде элээн экижээнин Алдын-оол Намзырай демдеглээн: “Чижээ, Чадаана – Хандагайты оруу ооң мурнунда кызаа, 2 машина каржып эртери безин берге турган. Нормативче киириптерге, ол орук калбарган. Мөңгүн-Тайгаже база таптыг орук чок турган. Амгы үеде ол база экижээн. Найысылал Кызылдың кудумчулары база калбарып, экижип турар. Ооң мурнунда асфальт чок кудумчулар база хөй турган. Национал төлевилел дузазы-биле шупту кудумчуларны кызып кылып турары эки. Өске хоорайлар-биле деңнээрге, Тываның оруктары эки деп санап турар мен”.
Амгы үеде Өвүр биле Тес-Хем аразын, Хандагайтыдан Мугур-Аксынче, Кызыл-Хаяже оруктарны асфальтылаары, Куңгуртугже чайын-даа, кыжын-даа кижи чеде бээр кылдыр оруктарны экижиди кылып каар күзелин ол илереткен.
Үениң сайзырап олурарын ол көргеш, 20-30 чыл болгаш чаңгыс кижи орук кылыр бүгү техниканы ырактан башкарып турар кылдыр сайзырап келирин Алдын-оол Намзырай даап бодап турар. Чүге дээрге робот, автоматчыткан чүүлдер көвүдеп турарын ол демдеглээн.
Тываның орук ажыл-агый адырының 90 чылдааны-биле салгал дамчаан орукчу коллегаларынга байырын чедирген: “Бистиң профессионал адырывыстың мугур чылдааны-биле силер бүгүдеге байырым чедирип, шуптуңарга быжыг кадыкшылды, ажылыңарга айыыл чок чорукту, техникаңар кезээде бүзүрелдиг болурун база дески оруктарны күзедим. 90 чыл дургузунда орук адыры канчаар-даа аажок улуг орукту эртип, хоорай, суурларны тудуштуруп, республиканың булуңнарынче чаа-чаа оруктарны ажыткан. Бистиң ниити ажыл-херээвис Тываның сайзыралынга үлүг-хуузун ам-даа улаштыр киирип чорзун”.
Чыжыргана СААЯ.
Чуруктарны маадырның архивинден алган.
«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn