Мындыг чараш аттыг өөредилге-чырыдыышкын утка-шынарлыг төлевилелдиң ажыл-чорудулгазы республиканың аныяктарынга, эң ылаңгыя үстүкү класстарның өөреникчилеринге болгаш башкыларынга сонуурганчыг, харын-даа мырыңай ажыктыг апарган. Бо төлевилелди чогаадып, боттандырып чорудуп турар аныяк сайгарлыкчы Сайлана Моңгуш төлевилелдиң адының алыс утказын, ”Эртем тараа ышкаш. Эртемниң үрезиннери болур билиглерни ада-иелер, башкылар дээш өске-даа кижилер ажы-төлдүң угаан-медерелинге “тарып каарга”, ол билиглер тарааның үрезиннери ышкаш өзүп үнер, дүжүдүн бээр — деп тайылбырлааш. — «Тараа. Эртем» төлевилелин кады чорудуп турар эш-өөрүм, биске дузалажып турар янзы-бүрү эртем-билиглерлиг кижилер эртем тараазының дүжүдү бедик-чаагай болур күзел, сорулга-биле үстүкү класстарның өөреникчилеринге, дээди болгаш ортумак тускай өөредилге черлеринче өөренип киреринге белеткенип турар оолдар, уругларга дуза кылдыр төлевилелдиң хемчеглерин эрттирип турар бис” — деп уламчылады.
Ол ылап-ла ындыг дээрзин «Тараа. Эртем» төлевилелиниң Кызылда Аныяктар ордузунга октябрь 31-де эрттирген «Тараа. Химбио» конференциязы бадыткаан. “Химия-биология” деп сөстерни кыскалады адаанындан “Химбио” деп сөс тывылган. Химия биле биологияны өөреникчилер ханылады өөренип турар класстар школаларда бар. Ол класстарның өөреникчилери, школаны дооскаш, медицина, ветеринария институттарынче болгаш өске-даа биотехнологияның дээди өөредилге черлеринче өөренип кирер күзелдиг, планныг.
Октябрь 31-де эрттирген «Тараа. Химбио» конференцияга Кызыл хоорайның, Каа-Хем, Улуг-Хем дээш өске-даа кожууннарның школаларындан келген үстүкү класстарның өөреникчилери болгаш башкылар Аныяктар ордузунуң улуг залы долу, харын-даа мырыңай сыңышпас чыгыы болган. Ооң бир чылдагааны Тывага ат-сураа билдингир эмчилерниң конференцияга киржирин, оларның медицина институттарынче канчап кирип алганын, эмчиниң эртем-билиин чедип алганын чугаалап бээрин баш бурунгаар «Тараа. Эртем» төлевилелдиң интернетте блогунга чарлааны. А конференцияга келген үстүкү класстарның өөреникчилери барык шупту медицинаның дээди өөредилге черлеринче өөренип кирер, эмчи болур күзелдиг.
Эмчилерден аңгыда, Кызылдың 5 дугаар школазының дээди категорияның биология башкызы Чойган Валерьевна Сендажы, Кызылда Президентиниң кадет училищезиниң дээди категорияның химия башкызы Азияна Каң-Маадыровна Зайцева конференцияга киришкеннер. ОГЭ, ЕГЭ-ге канчаар белеткенириниң, ол шылгалдаларның айтырыгларында шылгалда дужааган өөреникчи “туттуна берип болур” “дузактарга” хамаарыштыр башкыларның чижектерге үндезилээн тайылбырлары эң ылаңгыя доозукчу класстарның өөреникчилеринге ажыктыг болганы чугаажок. Химия болгаш биологияга салым-чаяанныг, янзы-бүрү олимпиадаларга киржип чоруур өөреникчилер бар, ол кончуг эки, ынчалза-даа өөредилгеге кызымак, частырыгларын сайгарып, билиглерин үргүлчү быжыглап, системажыдып чоруур өөреникчилер ОГЭ, ЕГЭ-ни бедик баллдарга дужаап шыдаарын оларның арга-дуржулгазы көргүскенин башкылар демдеглээннер.
Күрүне шылгалдаларын дужаарынга өөреникчи бодунуң тура-соруун, угаан-медерелин канчаар белеткеп алырынга хамаарыштыр арга-сүмелерни база башкылар оолдар, уругларга берген. Бо шылгалдаларга белеткенириниң шенелде дээш өске-даа аргалары бар-даа болза, ОГЭ, ЕГЭ-ни чедиишкинниг дужаарының кол байдалы кызып өөренири, билиглерин системажыдып быжыглаары деп башкылар чугаалааннар.
Тыва Республиканың Кадык камгалал яамызының билиглер бедидер төвүнүң удуртукчузу, Россия Федерациязының кадык камгалалының тергиини Сайдай Хомушку медицинаның дээди өөредилге черлеринге келир үениң эмчилерин дугуржулга ёзугаар халас өөредириниң чуруму-биле конференцияга келгеннерге таныштырган. Бюджет акша-хөреңгизи-биле халаска кайы медицина институдунга өөредириниң, ооң негелделериниң дугайында медээлерни республиканың кадык камгалал яамызының сайтызының “кадрлар политиказы” деп эгеден билип ап болурун Сайдай Алексеевна чугаалаан. Медицина институттарынга халас өөредилгеге кирип алгаш, өөредилгени студентилер ара кагган таварылгаларда күрүнениң үндүрген чарыгдалдарын акша-хөреңги-биле дуглаарының негелделери 2026 чылдың сентябрь 1-ден шыңгыыраанын ол дыңнаткан. Ооң мурнунда институтка өөренип турганы үеде чарыгдалдарны өөренмейн барган кижи төлээр турган болза, 2026 чылдың сентябрь 1-ден эгелээш, бүдүн өөредилге чылының чарыгдалдарын 2 катап көвүдеткен хемчээлдиг төлээр чурумну федералдыг хоойлу-дүрүм ёзугаар доктааткан. Бир эвес чаңгыс хүн-даа медицина институдунга студент өөренген болза, дөмей-ле бүдүн чылдың чарыгдалдарын 2 катап көвүдеткен хемчээлге төлээри албан. Ынчангаш медицина институдунче өөренип кирериниң мурнунда ылап-ла эмчи болурунга бүгү сагыш-сеткилинден белен бе, өөренип шыдаар бе дээрзиниң дугайында эки боданып алырын «Тараа. Химбио» конференцияга келген үстүкү класстарның өөреникчилеринге Сайдай Алексеевна сүмелээн.
Стоматолог эмчи Эртине Салчак, чүрек болгаш хан-дамыр эмчизи, медицина эртемнериниң доктору Шораан Саая, анестезиолог-реаниматолог эмчи, Республиканың 1 дугаар эмнелгезиниң анестезиология болгаш реаниматология төвүнүң удуртукчузу Атланта Сүлдем, суд-медицина экпертизазының эмчизи Солаңгы Кандан олар медицинаның дээди өөредилге черлеринге өөренип турганының, эмчилеп ажылдап чоруурунуң дугайында «Тараа. Химбио» конференцияга келген өөреникчилерге болгаш аныяктарга төөгүп бергеннер.
Совет Эвилели буступ дүшкен соонда, чуртка социал-экономиктиг сандараашкынны, кем-херек үүлгедиглерин келир үениң эмчизи Атланта Андреевна көрүп өскен. Ынчангаш полиция ажылдакчызы болуп, кем-херектен кижилерни камгалаарын күзеп, спортка хандыкшып, мага-бодун сайзырадып чораан. Ачазы аарааш чок апаарга, кижилерни аарыгларындан камгалаар күзел аныяк уругга тыптып келген, ынчангаш медицина институдунче өөренип кирген. Амгы үеде Атланта Андреевна республикада улуг арга-дуржулгалыг анестезиолог-реаниматолог эмчилерниң бирээзи. Ооң ол эмчи мергежили кижилерниң амы-тынын камгалаарынга чугула херек. Ынчангаш Атланта Андреевна тускай шериг операциязы болуп турар девискээрге барып, шериг госпитальдарга ажылдап, тулчуушкуннарга аар балыглаткан дайынчыларның амы-тынын камгалаарынга киржип турган.
Барыын-Хемчик кожуунда бичии суур Бижиктиг-Хаяга төрүттүнген оол Шораан медицина эртемнериниң доктору апарганы, бир эвес оолдар, уруглар өөредилгеге кызымаккай, тура-соруктуг болур болза, кандыг-даа эртем-билигни чедип алырының херечизи. Медицина эртемнериниң докторунуң диссертациязын белеткээрде, Шораан Биче-оолович даштыкы чурттарның медицинаның эртем-шинчилел институттарынга ажылдап турган. Медицина эртемнериниң доктору, Россияның медицина төптеринге болгаш эмнелгелеринге ажылдап чораан эмчини Тываның удуртулгазы республикага ажылдаарынче чалаан. Амгы үеде Шораан Саая 1 дугаар республика эмнелгезинде Хан-дамыр медицина төвүнүң удуртукчузу.
“Тараа. Эртем” өөредилге-чырыдыышкын төлевилелдиң Кызылда Аныяктар төвүнге эрттирген «Тараа. Химбио» конференциязынга киришкен башкыларның, эмчилерниң аныяктарга чугаалап берген чүүлдери, эң ылаңгыя үстүкү класстарының өөреникчилеринге кончуг өөредиглиг болгаш ажыктыг болганын база катап демдеглээр апаар. Олар боттарының сонуургааны болгаш херек апаар хире чүүлдерге хамаарыштыр айтырыгларны башкыларга болгаш эмчилерге салып, билдингир харыыларны дыңнааннар.
Үстүкү класстарның өөреникчилеринге ажыктыг хемчеглерни “Тараа. Эртем” өөредилге-чырыдыышкын төлевилел мурнуку үеде база организастап турган. Чижээлээрге, 2026 чылдың июль 7-9 хүннеринде “Отдых С” дыштанылга баазазынга Россияда болгаш даштыкы чурттарда дээди өөредилге черлеринде өөренип турар студентилерни болгаш республиканың школаларының үстүкү классчыларын чыгган. Россияның болгаш даштыкы чурттарның дээди өөредилге черлеринде өөредилге дугайында солун, харын-даа ажыктыг чүүлдерни үстүкү класстарның өөреникчилери студентилерден билип алганнар. “Тараа. Эртем” төлевилелдиң идепкейлиг киржикчизи, Москвада Экономиканың дээди школазының студентизи Сылдыс Шогжал амгы үеде делегей чурттарының студентилериниң Кыдатта лагеринде 7 ай дургузунда өөренип, бүгү делегей экономиказынга болгаш англи дылга билиглерин улам ханыладып турар. Бо чижек, “Тараа. Эртем” төлевилелдиң ажыл-чорудулгазының аныяктарга ажыктыының херечизи.
“Тараа. Эртем” төлевилел дүжүткүр-ле болзун!
Ш. МОҢГУШ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №43 2026 чылдың ноябрь 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn