Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылы адакталып, амыдырал бодунуң агымы-биле чоруп олурарын эскерип тур бис. Чеди айның түңнели-биле Тывада 2200 ажы-төл төрүттүнген дугайында тыва радиодан дыңнадым. Россияда хөй ажы-төлдүг өг-бүлелер аразында ийи дугаар черде болдувус. "Тываларның байы – ажы-төлүнде" деп чаагай сөстү бадыткап турарынга даянып, мээң ук-ызыгуурумда өг-бүлевисти улуг чоргаарал-биле сактып кээр мен.
Авамның-даа, ачамның-даа талазы хөй өөр-өнер аймак бис. Ачам бистиң ада-угувус чиик угаанныг деп сактыр чораан. Ооң херечизи кылдыр сактыышкыны мындыг: «Көпей акың тывалардан бир дугаар экономика эртемнериниң кандидады, уруу Людмила – психология эртемнериниң, оглу Алексей өөнүң ишти Фатима-биле – экономика эртемнериниң кандидаттары. Бичии уруунуң уруу Даша — аспирант. Чаңгыс өг-бүледен беш эртемден үнери ховар-ла болдур ийин, уруум». Акывыс Василий Амырдааевич Көпеёл (Чооду Хѳпей-оол) чораан болза, бо чылдың ноябрь 7-де 95 харлаар турган.
Мен 1994 чылдан 2015 чылга чедир ада-иемниң ук-ызыгуурун шинчилеп, төрел аймаавыстың үнген дөс-дазылын тургустум. Маңаа даянып алгаш көргеш, интернационал өг-бүлелер ук-ызыгуурувуста барын илередип алдым. Василий Амырдаевич акымның өөнүң ишти Нина Алексеевна Давыдова-Көпеёл — улуг орус чоннуң төлээзи, Сергей Чоодуевич акымның өөнүң ишти хакас омак-сөөктүг Варвара Антоновна Танзыбеева-Юшаа. Бо чеңгелерим кайызы-даа барык тозан харлааннар. Оон ыңай бурят, моол, поляк, болгар, грек, осетин, молдав, кыргыс, вьетнам, эвенк, калмык, узбек, таджик дээш мээң билирим-биле 15 аңгы аймак сөөк өг-бүлелер бар онзагай-ла ызыгуурлуг-дур бис. Оларның аразында кандыг-кандыг мергежилдиң ат-сураглыг кижилери чок дээр боор! Маадыр иелер: Чамаа Бүлчүңовна Дыртый- оол — он ажы-төлдүг, Тывада сураглыг Сувандиилерниң авазы Өнермаа Кежик-Чыргаловна — 14 ажы-төлдүг. Ачамның төрели Херел Норбуевна Соян 20 божаан, ийи ийистиг, уругларының саны 22 четкен. Бо үстүнде адаан угбаларым Тываның алдарлыг малчыннары чораан, чоргааранчыг-ла!
Авам, ачам дыка-ла дузааргак, төрелзирек улус. Олар Самагалдайга бир дугаар бажың тудуп алган өг-бүлелерниң бирээзи. Дуңмалары Василий Көпеел, Кара-Күске Чооду, Кара-оол Лапчаа, Седей Бадарчы, Мөңге Юшаа дээш оон-даа өскелер бажыңывыска чурттап, эртем-билигниң эге үндезиннерин чедип ап чорааннар. Тес-Хем кожууннуң алдарлыг оолдары болган. Кажан бис өөрени бээривиске, «Акыларыңар Көпеел, Седип өг даштынга олуруп алгаш, ай чырыынга номчуттунуп чорааш, алдарлыг кижилер болган-дыр» — деп, бисти авам чагып-сургап чораан.
Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылынга ада-ызыгуурумда хөй ажы-төлдүг, интернационал өг-бүлелер хөй деп чүүлдү база эртем-билигге сундулуг кижилеримни кысказы-биле таныштырдым.
Светлана ДАНЗЫН-ООЛ, журналист, «Ачы-буян ордениниң» эдилекчизи.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn