«Шыяан ам» дээш эгелээн тыва тоолдарның маадырлары колдуунда-ла ядыылар, мерген угаанныглар, мөгелер боор. Бөдүүн-даа болза, мерген угаанныг, мөге-шыырак маадыр адаан-мөөрейлерге тиилээри – тоолдарның утказы-ла ол. Мөге кижини шаандан тура-ла тыва чон аажок үнелээр, хүндүлээр чорааны оон илдең. Кандыг-даа байырлалдың эң-не солун, көрүштүг кезээ – хүреш. Хүреш чок байырлалды тыва чон байырлал деп санавас.
Чайын малчыннар чайлаанче көжүп келгенде, көк хөлбейтир үнүп, сүт-саан элбей бээрге, кожа чыдар аалдар чайлаг байырлалын эрттирип, чоок-кавының аалдарының мөгелери хүрежип ойнаар чораан. Амгы үеде чыл санында эртер Наадым байырлалынга шүглүп үнген мөгеге тускай аттарны-даа тыпсып турар.
2026 чылдың Наадымынга 20 харлыг аныяк мөге Сүлде Доңгак шүглүп үнген. Республика чергелиг адаан-мөөрейге улуг мөгелер аразынга 20 харлыг аныяк мөге черле шүглүп көрбээн. Тываның төөгүзүнде бир дугаар болган онзагай болуушкун.
Сүлде чүгле Тыва иштинге эвес, а делегей чергелиг сумо маргылдаазынга база каш-даа катап киришкеш, шаңналдыг черлерже киргилээн. Мөге кижиниң чедиишкини ооң чүгле бодундан эвес, а ада-иезинден, тренеринден база хамаарылгалыг. Ынчангаш редакцияже Сүлде Доңгактың ачазы болгаш тренери Кайгал-оол Доңгакты чаладывыс.
Кайгал-оол Дүктүг-Кысович Доңгак – ТР-ниң алдарлыг тренери, Хартыга мөге, хостуг хүрешке Россияның спорт мастери 1977 чылдың май 9-та Сүт-Хөл кожууннуң Кара-Чыраа сумузунга малчын араттарның дөрт оол, беш кызының эң-не хеймери болуп төрүттүнген. Тос кижиниң хеймери болгаш эрге-чассыг, туразында кылдыр өскен. Ол 1995 чылда Кара-Чыраа ортумак школазын, 1997 чылда Кызылдың олимпийжи курлавырлар училищезин, 2002 чылда Тываның күрүне университединиң көдээ ажыл-агый факультединиң зоотехния салбырын дооскан.
– Кайгал-оол Дүктүг-Кысович, спорт-биле кажан өңнүктежип эгелээн силер?
– Миннип кээримге-ле, кады төрээн акым Уран-оол Доңгак баштаан улуг оолдар чайлаавыска шыкка хүрежир улус чорду. Акым менден 10 хар улуг кижи. Акымның «дагжадыр» хүрежип эгелээн үезинде школага өөрени бергеш, акым ышкаш мөге болур дээш, хүреш секциязынче барып эгелээн мен.
– Тренерлериңер дугайында чугаалап бээр силер бе?
– Чайлагга тренерим бодум акым Уран-оол Доңгак-тыр. Школага өөрени бээримге, Михаил Сундуй, Артём Моңгуш, Сергей Ховалыг, Чечен-оол Куулар дээш Кара-Чыраа ортумак школазының башкылары тренерлерим болган. Кызылга студентилеп чедип кээримге, Мерген Ооржак мени хүлээнип алгаш, хостуг хүрешке Россияның спорт мастери кылдыр белеткээн башкым-дыр.
– Баштайгы ажыл-ишчи базымыңар тренер ажылындан эгелээн ышкажыл?
– Ийе, университетти дооскаш-ла, 2003 чылда Сүт-Хөл кожууннуң спорт школазынга хостуг хүреш тренери болуп ажылдап кирипкен мен. Аңаа ийи чыл ажылдапкаш, найысылалга келгеш, ам бо хүнге чедир тыва хүреш тренери болуп ажылдап чор мен.
– Оглуңардан аңгыда, өөреникчилериңер кымнар ирги?
– Чаңгыс спортзалга кады белеткенип турган күрүне аттыг бодумнуң-на төрел дуңмам Тываның Хартыга мөгелери Кайгал-оол Ондар, Начын-Мерген Ооржак, Эртине Хомушку, Чаа-Хөлдүң Начын мөгези Артыш Моңгуш, Чөөн-Хемчиктиң Начын мөгези Арсен Ондар, Чөөн-Хемчик мөгези Начын Моңгуш дээш шупту күрүне аттарын алган улус бо.
– Өг-бүлеңер дугайында чугаалап бээр силер бе?
– Өөм ишти Сайзана Владимировна-биле 2004 чылда таныжып, өг-бүле туткан бис. Иркутскунуң эрге-хоойлу академиязын дооскан кижи. Беш ажы-төлдүг бис. Эң-не улуу биле хеймери оолдар. Улуг оглувус Сүлде ол-дур. Эң-не хеймер оглувус дөрт харлыг. Улуг-бичии оолдарның ортузунда үш кыстыг бис. Кыс уругларывыс акызынга аажок чоргаарланыр. Бичиизин база хүрешке белеткеп эгелей берген бис.
– Улуг оглуңар дугайында чугаалап бериңерем, дун өпеяаңар авазының иштинге боттаны бээрге, кым болур деп бодап турган силер?
– Чүгле оол манап турган мен. Сүлде орукка төрүттүнген кижи. Авазы ынчан Иркутскуга өөренип турган. Чиигээр айы үнүп кээрге, Тываже поездиге чанып олурувуста, өөм иштиниң эъди аарый берген. Ынчан дыка-ла девидээн мен. Поездиниң ажылдакчылары дүрген дуза чалапкан. Дараазында станцияга эмчилер поездиже олурупкан. Нижнеудинск деп хоорайга халдып кээривиске, бисти ол хоорайның божудулга бажыңынче апарган. Мен-даа аалчылар бажыңынче чоруптум. Өөм ишти ол дүне оол чиигепкен. Сүлде орук олчазы кижи бо. 3 килограмм 850 грамм, 58 сантиметр дурт-сынныг мөге-шыырак оол төрүттүнген.
Оглумну көрүксээрим аттыг. Эжиктер артынга чаштынып чорааш, ийи дугаар каътче үне халааш, өрээлче кире халааш көрүпкеш, дедир кымга-даа көзүлбейн үнүп турган мен. Бир дугаар көөрүмге, дыка чаптанчыг болган. Тывадан катым, кат-ием база чедип келген. Үш хонганда авашкыларны эмнелгеден үндүрүп алгаш чанып келдивис. Тыва Республиканың Арзылаң мөгези, өөм иштиниң улуг акызы Ай-Демир Моңгуш чээнин Сүлде деп адаан.
Чөргекке чыткаш-ла, орлан-шоваазы, чугаакыры кончуг болган. Шимченгири ат болган. Алызы барып мөге болур деп билгеш, көргеш, шупту аймак ооң кырынга-ла турган бис. Дурт-сыны узун болзун дээш, турниктедип, шын чемненилгезин сагыдып, бүгү кичээнгей Сүлдеде. Шыдаар шаавыс-биле оон-моон белеткээн бис. Кандыг-ла-бир үнүш тарааш, дүжүдүн алыр дээнде кандыг ийик, баштай хөрзүнүн болбаазырадып, белеткээр болгай. Оглумнуң Наадымга шүүлгенинге бүдүн аймактың деткимчези дыка улуг.
«Кижи болуру чажындан» дээр болгай. 7 харлыында июнь 1-де республика чергелиг бичии оолдар хүрежинге хүрештиреривиске шүглүп үнген. Ооң соонда-ла чылдың-на Уруглар камгалалының хүнүнде чаштар хүрежинге дөрт чыл улай шүүлгеш, ийи катап үжүүрлешкен.
18 харлыг оолдар аразынга хүрешке ийи катап сесче кирген. 18 харлыглар аразынга харын дөрт дугаарже кирбээн. 17 харлыг турда, Кыргыс чуртунуң мөгелери оглумну сонуургааш, интернет четкизин таварыштыр бижип келген. Ол черниң улузунуң чалалгазы-биле сумога хүрештириптерге, Кыргызстанга чемпионнаан. Делегейге 3 дугаар чер алган турган кыргыс мөге-биле хүрештириптерге, ол мөгени октап кааптарга, олар сонуургай бергеш, «Кыргыс чоннуң хамаатызы» деп паспортту тывыскан. Боду хүрежип тургаш, ол чурттуң хамаатызы болур эргени чаалап алган.
Сүлде олимпийжи курлавырлар училищезин эрткен чылын дооскан. Бо чылын Тываның күрүне университединиң күш-культура факультединче кирип алды.
– Улуг хүрешке киржирде, кажан белеткенип эгелээр ирги?
– Мөге кижи бодунуң мага-бодун дадыктырып, чылдар дургузунда белеткенир. Келир чылдың Наадымынга киржир дээн болза, чыл бурунгаар-ла белеткенип эгелээр. Хүн чурумун сагыыр. Шын чемненир, шын удуур. Хүннүң чурумун черле салып алыр болза эки. Мөгениң бодун көрүп тургаш, улуг хүреш чоокшулап олурда, дыштаныры база чугула. Чүгүрүк аът соотканы-биле дөмей-дир ийин харын. Эъттиг чемни колдадыр болза эки.
– Оглуңарны кым болган болза деп бодаар турдуңар?
– Тыва биле моол эр улус оглун черле мөге болзун деп бодаар, йөрээр чораан чүве дээр. Ынчангаш мен база аргалыг болза, мөге болган болза деп бодап чордум.
– Мөге эвес кижи биле мөге кижиниң ылгалы чүдел?
– Мөге эвес-даа кижи черле бир-ле сонуургалдыг болур. Ол сонуургалды ада-иези чаш кижини хайгаарап көрүп тургаш, дилээр, илередир, углаар. Келир үениң мөгези бичиизинден тура-ла каяа-даа баргаш, боду ышкаш чаш оолдар-биле хүрешкен турар, орлан-шоваа. Аргалар өөредирге, өөрениичел, кашпагай боор чүве чорду.
– Мөге кижиниң аажы-чаңы кандыг болур ужурлугул?
– Чеже-даа күштүг, шыырак болза, биче сеткилдиг, турамык эвес болуру чугула. Тренер башкылар бичии оолдарга кижизидилге ажылын база деңге чорудуп эгелээр. Күш-шыдалды сайзыратпышаан, аажы-чаң-биле ажылдавас болза, шын эвес апаар. Ынчангаш ол ийи чергелештир чоруп олурар ужурлуг. Республика чергелиг хүрештерже киириштирип эгелээр бетинде эң-не кол чагыыр чүүлдеривис ол – «улугну улуг деп, бичени биче деп хүндүлээр», улуг тураның херээ чок, улуг тура эвес, а улуг күш херек. Улуг тура кижини чер чедирбес. Эң-не кол чүве – чонунуң баарынга кижи бодун мөге кылдыр алдынар.
– Силерниң бодуңарның үлегер ап чоруур мөгеңер кым ирги?
– Акым мени чажымдан тура-ла, «Эр кижи мындыг боор, мөге кижи мындыг боор» деп чагып, сургап өөредип келген. Кижи аныяанда частырыгларны кылыптар боор чүве. Ындыг таварылгаларда акым мени читкелеп алгаш келгеш, чагып, сургап, кончуп, дажып-даа турду. Ынчап чорааш, кижини кижи кылып каар боор чүве-дир. Ам улгады бергеш, ол бүгүнү сактып бодап чоруур-дур мен. Харын-даа акым мени кижизидип чораан деп бодаар мен. Аажы-чаңым дүрген болгаш элээди болгаш чалыы назынымда элээн шимченгир, турамык чораан мен, чажырбас мен, чон билир. Ол бүгүнү кежимге бодум чурттап эрткен болгаш, аныяк-өскенге баш удур-ла тайылбырлап, сургап чоруур-дур мен.
Наадымга шүүлген соонда база оглум-биле чугааны кылдывыс. «Сен Арзылаң мөге апардың. Сээң артыңда сээң чонуң бар. Кижиниң шииткекчилери кижиниң чону болур чүве болдур ийин» – деп, оглумга чагаан мен.
– Оглуңар Наадым хүрежинге шүүп каарга, дыка-ла өөрээн боор силер…
– Сес мөгениң аразынче кирип, Начын атты күүседиптерге-ле, бүзүрелим быжыгып келди. Наадым хүрежинге сесче кирерге-ле, Начын мөге деп атты күүсеткени ол болур-дур ийин. Ол-ла Наадым хүрежинге Начын биле Хартыга мөгени ажа халааш, Арзылаң мөге деп атты күүседипкени ол-дур. Сесче кире бээрге-ле, шүүп кааптар деп барды деп бодай берген мен. Хүрежип турарын көөрүмге, дыка чиик, эрестии кончуг болду. Чүрээм эндевейн барган. Дүш-дүлүмге-даа киргенин сактып келдим. Дүжүмнү чугаалавас мен. Оттуп келиримде-ле, чиик-чаагайым аажок, сагыш-сеткилим баш удур-ла өөрүп турар болган. Ооң мурунда ийи Наадымда ийи катап 16-же кирген турган. Баштайгы чылында 32-же, ооң соонда 16-же киргеш, үш дугаар хүрешкеш, шүглүп үнгени бо.
Тренерлеп чорааш, манап-ла чоруур болуушкунум – өөреникчилеримниң Наадымга шүглүрү. Бо удаада чүгле өөреникчим эвес, а оглум шүүп каарга, канчап өөрбес боор, аттыг өөрээн мен. Өөреникчилеримниң кайы бирээзин черле Арзылаңга чедир белеткептейн деп күзеп, бодап чорумда, бодумнуң оглум ол атты күүсетти. 23 чыл дургузунда тренерлеп келген дуржулгамда бир дугаар Арзылаңым оглум болду. Сеске Бады-Маадыр Самданга, дөртке Кайгал-оол Ондарга таваржы берди. Кончуг-даа шыырак мөгелер. Ооң соонда бодунуң-на кады хүрежип өзүп келген эжи Түметей Ширижикке таварышканы ол. Түметей база бо үениң кончуг шыырак мөгези болгай.
Аалчым-биле чугаалажып орумда, ол аразында ооң кады келген акызы Уран-оол Доңгак Сүлдеге хамаарыштыр бодунуң дүжүн чугаалады:
«Ол дүне Сүлдени дүжей бердим. Бедик даглар кырында деспекте улуг мөгелер хүрежип турар болду. Сүлдени көөрүмге, чээрби харлыг эвес, а 12-13 харлыг элээди оол апарган улуг мөгелер чанында девип чоруп-ла турар болду. Даңгаар эртен отту чаштап келгеш, дүжүмнү элдепсингеш, сүттүг шайым хайындыргаш, өрү чажып турдум».
– Сүлдениң авазы Сайзана Владимировна оглунуң хүрежинге кандыг хамаарылгалыг ирги?
– Авазы хүрешке 100 хуу бердинген кижи-дир. Мөге кижи үргүлчү-ле шүүп турбас, бирде октаар, бирде октадыр. Оглу октадып алырга, мынчаптар турган сен дээш оглун туткаш өөредип, көргүзүп эгелээр кижи. Хүрештиң аргаларын, дүрүмнерин доозазын кончуг эки билир. Хүрешке кончуг ынак. Оглу бичии турда: «Че, оглум, ынча-мынча катап сула шимчээшкиннерни кыл» – дээш, оглунга чай аразында-ла кылдырар. Кадык амыдыралга ынак. Аймак бүрүнү-биле деткиирге, ынчан мөге кижи шүглүр-дүр ийин. Чүгүрүк аътты-даа болза эр ээзи чеже-даа соодуп белеткээрге, өөнүң ишти деткивес, сонуургавас болза, база чер албас боор чүве. Деткимче, бүзүрел черле дыка херек. Бүзүрел чокта, кажанда-даа тиилелге келбес деп санаар мен. «Кандыг ирги?», «Октадып-даа алыр ийин-не» деп бодалдарны шуут баштан үндүр ойладыптар болза эки. Мөгениң-даа, тренерниң-даа, ада-иениң-даа сагыш-сеткили чаңгыс аай демниг чоруп орар болза, тиилелге келир. Мөге кижиге чүдүлге база черле херек.
Оглум хүрежир деп баарга-ла, саңым салып, чалбарыыр мен. Хүрежип турда, буян-кежик тариназын үзүк-соксаал чок бүдүү иштимде номчуур мен. Кудай, дээрге чалбарыыр мен. Каяа-даа чорааш, Сүт-Хөлге төрүттүнген болгаш, улуг Кызыл-Тайгам сүүзүннүг Сүт-ле-Хөлүм дээш диленип, чалбарып чоруур мен. Хоорайда чурттап чоруур болгаш оглум хүрежир деп баарга, Дөгээ даанче үнгеш, саң салып, оран-таңдымдан диленир мен.
– Мөге кижи неделяда каш катап тренировкалаарыл?
– Хүннүң-не. Бичии оолдар 2 шак. Улуг мөгелер 4 шак болза эки.
– Көшкүн чоннарның оюннарынга Сүлдениң киржилгезиниң дугайында сонуургадыптар силер бе?
– Көшкүн чоннарның оюннарынга сумо хүрешке бодунуң деңзизинге 16 чурттан келген 16 мөгениң аразындан шүүлген. Дыка шыырак мөгелер турду. Дөрт дакпыр делегей чемпиону Бадрал Моолдан келген. Ийи дакпыр делегей чемпионунга база таварышты. Түңнел хүреште ийи дакпыр делегей чемпиону грузин мөгени октааш, бүгү делегейниң көшкүн чоннарның оюннарынга сумо хүрежинге бодунуң деңзизинге тиилекчи болган кижи.
Сумодан өске хүрешке бир мөгеге октадыпты. Ам-даа чедир ажылдаар чүүлдер хөй. Угааны ам-даа чаш болуп турар. Бир эвес ол мөгени октапкан болза, Айдың Моңгуш-биле иелээн арткаш, төөгүже кире бээр турганнар.
– Бодуңар база Тываның шыырак мөгелериниң бирээзи болгай силер. Шаңнал-макталдарыңар база хөй-ле боор аа?
– Бистиң үевисте ол үениң Күчүтен мөгези амгы үеде бодум катым Аяс Владимировичини октаар кижи ховар турган. Улуг Наадымда шүүр харыым чок болган. 2000 чылдың Наадымында 4 мөге аразынче кирген мен. 2004 чылдың Наадымында база дөрт мөге аразынче кирдим. 2005 чылда база дөрт мөге аразынче кирдим. Ол үш катап дөртче кирип турарымда, катым Аяс Семис-ооловичиге октаткан мен. Ийи катап сесче киир хүрешкен-дир мен. Акым Уран-оол Доңгак Наадым хүрежинге ийи катап дөртче, алды катап сесче киир тудушкан кижи.
– Оглуңарга хамаарыштыр чүнү планнап турар силер?
– Октябрь 16, 17, 18 хүннеринде Баку хоорайга сумога делегей чемпионады болур. Аңаа киржир дээш белеткенип турар бис. Амгы үеде дүвүрээзинниг байдалдарның уржуундан Россия дээш киржири болдунмас-тыр. Россияның мөгелерин алды чыл делегей чемпионаттарынче киирбейн турар болгай. Ынчангаш Сүлде Кыргыс Республиканың мурнундан хүрежип турары бо.
2023 чылда оглувус эдертипкеш, Токиога чораан бис. Делегей чергелиг хүрешке 100 килограмм деңзиге 3 дугаар чер алды. Азияга 2 дугаар чер алган. Делегей чергелиг чемионаттарга хөй катап шаңналдыг черлерже кирген. Хүлер медальдың эдилекчизи. Делегей хүрежинге 17 харлыындан тура хүрежип эгелээн. Оглум эртен хүрежир деп баарга, хондур уйгу-даа келбес, дүвүренчиг боор чүве чораан. Оглувустуң улуг деткикчилери кырган ада-иези. Кырган-ачазы Владимир Семис-оолович Сүлдениң кырында-ла турар.
– Мөгениң майыы кадырык деп үлегер домакка хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
– Бичиимде миннип кээримге-ле, шыкка хүрежип тургаш октадып алган оолга-ла улуг улус «Ажырбас, оглум, мөгениң майыы кадырык. Дараазында октаар сен» деп көгүдерлер. Мөге кижи үргүлчү-ла октап турбас, бирде октадыр, бирде октаар дээни ол-дур. Октадырга, ында багай чүве чок. Частырыг-биле ажыл кылгаш, дыка хөй чүүлдерге кижи өөренип алыр.
Белеткелдиг мөге-ле шүүр. Үе сайзыраан-дыр. Спортчу залдар көвүдээн. Тренерлер база хөй. Арга-дуржулга солчулгазы бар. Улуг мөгелер спорт залдарны-даа ажыдып, аныяк-өскенни өөредип, хаара тудуп турар.
– Мөге кижини кижизидери берге деп бодаар силер бе?
– Кижини кижи кылыры берге үүле. Улуг харыысалга-дыр. Соондан туттунуп алгаш чоруп тургаш, ёзулуг мөге кылып болур.
– Тыва чонга, тыва мөгелерге хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
– Арагаже сундукпайн, ажы-төлүн спортче хаара тударын кыйгырар-дыр мен.
– Мөгелер бир-ле чурум үрээнде, чүнү канчаар-дыр силер?
– Тенек оолдар черле бар-дыр ийин харын. Чалыы оолдар бот-боттары көгүтчүп алгаш, бир-ле чурумну үрепкен боор. Ол бүгүнүң дөзү арагада болуп турар. Арага ишпес болза, часпас деп бодаар-дыр мен. Ынчангаш арагадан ойталап чорааны дээре. Частырыг кылыпкан мөге оолдарны кичээнгейге ап, сайгарып, кижизидилге ажылын чорудуп турар бис. Ыт ишпес ажыг сугну кажанда-даа ишпезин чагыыр-дыр мен. Байырлалдарга баргаш, ийи дугураандан эрттир ишкен ажыы чок. Бодум база аныяамда ижип-чип-даа чораан мен. Ханага үскеш, миннир чүве-дир ийин. Мен ам ашак апарган болгаш, ынчап турбас-тыр мен. 39 харлыымдан тура-ла арагадан ойталаан мен.
Айдың ОНДАР чугаалашкан.
Чуруктарны маадырның архивинден алган
“Шын” №37 2026 чылдың сентябрь 24
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn