Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме сумузунуң девискээринде чайгаар бүткен кум элезиннерлиг чараш девискээр бары бо үеде чонга нептергейи-биле билдингир апарган. Хүнден хүнче «Алдын элезиннер» сонуургап көөр дээш кээп турар аалчыларның саны көвүдеп турар.
Алдын элезинниң чоогунда чылыг аржаанны чонда билдингири-биле «Кум-Суу» деп адап чоруур. Аржаан кум элезинден, ийи аңгы черден чергележип үнүп чыдар. Чылыг талазы Бош даг деп черден, үнген чери шоолуг соок эвес чылыг кылдыр үнүп чыдар. Шын адап чораан аржаанның үнген бажы «Кош суг» Кум-биле кожаланчып үнгениниң демдээ болуп турар аржаанывыс. 1900 ажыг чылдарда Дамдынчап Намзырай оглу Ондар Үстүү-Хүрээниң база бир улуг башкызы Кум-Суун дагыыр дээш келгеш, аржаанны эскерип кааш, ол чылдарда улуг дагылганы кылып, долгандыр херим-кажаазын кылдырган деп улуг төөгүнү салгалдары чугаалап чоруур.
Тибеттен келген башкы Чамың Кензе Геше Лзарама башкы 1995 чылда келгеш, херээжен ээзин көрүп каан, чараштанып алган чаражы кончуг уруг болган. "Амыдыралдың чулуу" деп ыдыктыг черден үнген аржаан-дыр деп улуг номну номчуп кылган дээр.
Бо кайгамчык чараш девискээрге ийи чыл улай «Алдын кажык» мөөрейин Ийме сумузунуң суму баштыңы Хүлер Ондарның удуртулгазы-биле кожуунувустуң идепкейжилери болгаш иймежилерниң деткимчези-биле бедик деңнелге эрттирди. Чараш байырлалга келген хөй аалчыларывыс төнчү чок чаттылган элезиннерни магадап, мага-хандыр дыштанып, хөглеп алгаш чанып турарлар. Ылаңгыя чаш ажы-төл элезиннерге чуукталып ойнаарынга дыка ынак.
2026 чылда болуп эрткен «Алдын кажык» мөөрейинге Таңды кожууннуң Межегей суурдан 14 харлыг ойнакчы Самчай Ооржак төлептии-биле тиилеп үнгеш, 1 сая акшаны шаңналга алган. Кажык мөөрейинден аңгыда, ча адар мөөрей, уругларга борбаанды адар мөөрей, Солун-оол Монгуштуӊ 50 харлаан чырык адынга база РФ-тиң алдарлыг артизи, ТР-ниӊ улустуң хөөмейжизи Коңгар-оол Ондарның ырыларынга «Сылдыстар» деп 18 хардан 45 харга чедир назылыг киржикчилерге, баг тыртар оюн база элезинге ойнаар хол бөмбүү бедик деңнелге эрткен.
/ Азияна ОНДАР, Ийме сумузунуң ном саңының библиотекары.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn