Ча, согун – кижи тѳрелгетенниң эң баштайгы чогаадып алгаш, эдилеп чораан чепсээ. Ону үе-үениң аайы-биле бирде аңнаарынга, бирде адаан-мѳѳрей оюнунуң, бирде дайылдажырының чепсээ кылдыр ажыглап чораан.
Чаның ыяжы. Сайлыг черден үнген ак талдан азы тениң мыйызындан чаның ыяжын кылып чораан. Талдан кылган ча ыяжының даштын мыйгак-хараган карты-биле чыпшыр хырбалап ап база болур. Чаның ыяжы шала хертеш болгаш ортузунга согун хѳлдээр боолуктуг болур. Чаның ыяжын эдилеп чоруур кижиниң дурт-сынын барымдаалап кылыр.
Чаның кирижи – чаны ээй тырткаш, баглап каан баг. Чаның ийи ужу-бажынга кертик кезип каар. Аңаа кириштиң баан доңнап каар. Те кежинден азы хуна кежинден кылган кириш кончуг быжыг болгаш, чага таарымчалыг болур. Хүлбүс болгаш шары кежинден база ча кирижин дилип болур. Аът кежинден база кылып болур, аът кежиниң эки чүвези дээрге, кыштың соогунда ол чаныычал шынарын чидирбес. Сыын кежин чиңгеледир дилгеш, сиир-биле кадып даап каан кириштер база турган.
Кирижин дыңзыдып каан чаны анаа-ла астып алгаш чорбас. Чаны кижи чүгле херек апарганда, ылаңгыя адар үе келирге, кирижеп алыр.
Чаның согуну – чиңге ыяштан кылган молдуруктуг, чүглүг огу. Ак-талдан азы хаялыг черниң казылганындан чаның согунун кылыр. Согун ыяжы хѳнү болгаш чарт болур. Аргалыг болза ѳзек чок азы чиңге ѳзектиг ыяштан согунну кылыр. Ужуп чоруур үеде согун ѳскээр кыйбавазын дээш, эзир куштуң чүү-биле чүглеп каар. Чамдыкта дас чүү-биле согунну чүглээр. Согун чүүн мезил кежинден кылган хырба-биле хырбалаарга, быжыг болгаш шыкка алыспас.
Согуннуң молдуруу. Койгун, дииң болгаш баг адар согуннуң молдуруу боп-борбак болур. Молдурукту сыын мыйызындан сиилбип кылыр. Борбак молдурук аңның кежин үревес. Аңга дегген согун кадалы бээр кылдыр кылган окту мыйыстың бажындан азы демирден колдуунда кылыр.
Согуннуң кези. Согуннуң шишпип адар черинге кес турар. Кестиң кыдыын долгандыр хола-хараган азы кыйгак-хараган картын хырбалап быжыглаар.
/ А.С. Пушкин аттыг национал ном саңының белеткээн материалы.
Чурукту архивтен алган.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...