Михаил Байкара тускай шериг операциязының эгелээн хүнүнден тура киришкеш, ам бо хүнге чедир чуртун камгалажып, тайбың амыдырал дээш амы-тынын харамнанмайн туржуп турар. Ада-чурттуң Улуг дайынынга киришкен өгбези Хүрең-оол Оюннуң эрес-дидим чоруктарын ол-ла Украинага үр үе эрте берзе-даа, катаптап чорууру бо.
Ол 1998 чылдың апрель 18-те Туран хоорайга төрүттүнген. Ада-өгбе кижиниң төрел салгалының дөзү “Ава төрели алдын, ада төрели мөңгүн” дээр болгай. Михаилдиң авазы Наталья Хүрең-оол Ээрбектиң оюннар аймаандан, ачазы Эдуард Байкара Бии-Хемниң байкаралар аймаандан укталган. Туранның 2 дугаар школазының 9-ку клазын дооскаш, 2016 чылда Өөк сумузунуң ортумак школазын чедиишкинниг дооскан. Школачы чылдарында спортка ынак, ылаңгыя карате спортунга салым-чаяанныг. Ол каратениң кара курунуң эдилекчизи. Школа дооскан чылында, май айда шериг албанынче кыйгырткан.
2019 чылдың апрель айга чедир Псков хоорайга шериг херээн эрттиргеш, декабрь айда Кызыл хоорайда 55115 гвардейжи мото-адыгжы (даг) шериг кезээ-биле керээ чарып алгаш, ажылдай берген.
2022 чылдың кыштың адак айында Михаилди 55-ки мото-адыгжы шериг кезээ, муң хире санныг дайынчылар-биле Смоленск облазынче дайынчы даалга-биле чорудупкан. Дараазында айда Брянск облазында турар өске шериг кезектери-биле мөөңнеп чыггаш, ол-ла областың кызыгаар чанында турар Новозыбков хоорайның аргазынга чедип келгеннер.
Февраль айның 24-түң хүнүнде Россия Федерациязының Камгалал яамызы база чурттуң Дээди шериг баштыңчызы тускай шериг операциязын чарлаптарга, хөй мөөң шериг үш хонуктуң дургузунда Белоруссияның Гомель хоорай таварааш, Украин күрүнениң кызыгаарын кешкеш, Чернигов облазынга келгеннер. Баштайгы дайынчы тулчуушкунну Михаил шериг эштери-биле Чернигов облазынга хүлээп алганнар.
Дайын шөлүнге кижиниң амы-тыны секунда-биле санаттынар, өлүм кижини сүрүп чоруур ышкаш болур. Дайзынның каргыштыг чакпыыл огунга таварышкаш, кемдээн, амы-тынындан чарылганнарның мөчүлери, хан-чин төгүлген, балыг-бышкын човууртаан солдаттарны көөрге, коргунчуу аттыг. Төрээн чурт дээш, төрел чону дээш дайынчы даңгыракты берген соонда, кандыг-даа берге даалгаларны күүседири албан апаар.
ТШО-ну чарлаан чылдың баштайгы алды айында 55-тиң гвардейжилери Украин күрүнениң Луганск облазының девискээринде Красный Лиман, Стаханов база Лисичанск хоорайларын хосташканнар.
Луганск облазының бир суурун Михаил дайынчы эш-өөрү-биле хостажып тургаш, 10 украин радикалды узуткааш, чадаг шеригниң бир БТР деп куяк хөлгезин гранатомет-биле өрттендир боолаан. Дайзынның удур халдаашкыннарының үезинде чаңгыс-даа базым аткаарлавайн, эрес-дидим чоруу-биле дайынчылар ол суурну шаа-даа чедирбейн хостап алганнар.
РФ-тиң камгалал сайыды С.К. Шойгунуң айтыышкыны-биле сержант Михаил Байкараны эрес-дидим, тывынгыр чоруу дээш “Дайынчы шылгарал дээш” деп медаль-биле шаңнаан (2022 чылдың сентябрь 9-та үнген 1007 дугаарлыг Дужаал, Москва хоорай).
2023 чылда Михаил ээлчеглиг шөлээзинде хөрек долдур орден-медаль чайыннаан, өөрүшкү-маңнайлыг келирге, төрел-дөргүлү, кырган-ачазы улуг өөрүшкү-биле уткуп-хүлээп алганнар.
Михаил шериг эш-өөрү-биле янзы-бүрү дайынчы операцияларга киржип, берге-ле оруктарны шыдавыже эрткенин ачазынга төөгүп олурган.
Чернигов облазынга сегиржип алыышкын чидиг байдалга эртип турган. Дайзынның аткан күштүг миномёдунуң частыышкынындан чер-дээр диңмирээр, угаан-кут чок-ла турган. Канчангаш-ла көрүптеримге, чанымда чыткан взводум командири Н.С. Стрельников миномет огунуң бузундузундан балыгланган болду. Бистиң чанывыска, ырак эвесте ыяш дөзүнге частыышкындан камгаланып чыткан анаа дайынчы эжи Виктор Оюн аар балыгланган болду (сөөлүнде алган балыындан Москва хоорайга чок болган).
Михаил балыгланган эштеринге аарып-ыстаарынга удур эм сыкырткаш, эрес-дидим хөделиишкиннерниң ачызында дайынчы эштерин БТР деп шериг чычаанга чүдүргеш, ол кончуг миномёт огунуң частыышкынныг девискээринден үне халдып келген. Балыгланган эштерин госпитальга хүлээдип бергеш, улаштыр взводунуң мурнунга салдынган шериг даалганы күүседип чорупкан. А кажан балыг эштерин изиг-түлүк үезинде амы-тынын камгалап, шериг куяк чычаанче чүдүрүп тургаш, кандыг бергедээшкиннерге таварышканын мынчаар хөрээр кижи болду: “Взводум командири менден бир баш бедик, мөге-шыырак кижини БТР чычаанының иштинче чүктеп кииреринге дыка-ла бергедештим. А ол изиг өйде балыглаткан солдаттың камгалал хевин (бронежилет), астып алган ок-чемзээн уштуп каапкаш, чычаанче олурткан болзумза, меңээ дыка-ла чиик болур ийик” — деп сөөлүнде частырыын миннип хомудап олурган.
“Дайын шөлүнге эш-өөрүм чидирери меңээ канчаар-даа ханы кажыыдал-дыр” — деп, ол сактыышкынын доосту.
55-ки гвардейжи мото-адыгжы (даг) бригаданың дайынчызы Михаил Байкараны база-ла эрес-дидим чоруу дээш, РФ-тиң Президентизиниң чарлыы-биле «За спасение погибающих» деп медаль-биле шаңнаан (2024 чылдың май 7-де 56873 дугаарлыг үнген Дужаал, Москва хоорай).
Тускай шериг операциязының 2023-2024 дүшкүүрлүг чылдарында Михаил УАЗ машинаның чолаачызы болуп дайын шөлүнге балыглаткан эш-өөрүн эмчи госпиталынга чедирип, хүлээлгезин эрттирген. 2024 чылдың май айда ээлчеглиг шөлээзинде төрээн Тывазынга чанып келирге, төрели болур угбазы Е.Н. Байкара кожууннуң чону-биле демнешкеш, балыгланган шериглер сөөртүрүнге «Мерседес» маркалыг эптиг чычаанны саткаш, белекке берген. Ол белекке алган чычаанын Михаил кара чааскаан мунуп алгаш, республиканың дайынчыларга чоруткан гуманитарлыг дузаламчызын чүдүрүпкеш, дөрт муң ажыг км ырак орукту беш, алды хонук дургузунда эрткеш, Донецк хоорайга чедире берген. Кызыл — Кеме- рово — Омск — Курган — Уфа — Саратов — Донда Ростов —Донецк хып дээн аныяк маадыр дайынчыга ол эрткен хоорайларның оруктары база бир уттундурбас төөгүнү ооң амыдыралынга арттырган.
2025 чылда 55-ки гвардейжи шериг кезээниң удуртулгазы Михаилди Уфа хоорайга «БПЛА-га» өөреткеш, улаштыр дайынчы хүлээлгезин күүседири-биле Донецк облазының Сверидово хоорайда хайгыыл салбырынче чоруткан.
Хары черде элээн-не үр болу бердим…
Хары безин чедир доңмас, кыйыравас,
Кудай-дээри чуртумда дег ак-көк эвес,
Куу чавыс, ол-даа канчаар, тайбың эвес.
Ю. Куулар.
Дириг төөгү болу берген чалыы-чараш оолдарывыс дайынчы хүлээлгезин төлептиг күүсеткеш, тиилелгелиг кадык, менди төрээн Тывазынче чанып келирин йөрээп каалыңар!
/ Тамба ХҮРЕҢ-ООЛ.
Туран хоорай. Январь, 2026 чыл.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №22 2026 чылдың июнь 11