Республиканың социал-экономиктиг, ниитилел-политиктиг болгаш хөй-ниити амыдыралында чугула болуушкуннарның бирээзи 2026 чылдың июнь 4-те Тыва Республиканың 2025 чылда республика бюджединиң күүселдезиниң дугайында чыл отчёдунга хамаарыштыр хөй-ниити дыңнаашкыннар болган.
Тываның Чазааның бажыңынга болуп эрткен хөй-ниити дыңнаашкыннарга Тыва Республиканың Дээди Хуралының (парламентиниң) депутаттары, Тыва Республиканың Чазааның кежигүннери, федералдыг албан черлериниң харыысалгалыг ажылдакчылары, муниципалитеттерниң удуртукчулары, хөй-ниити организацияларның төлээлери киришкен. Хөй-ниити дыңнаашкыннарны Тыва Республиканың Дээди Хуралының Даргазы Каң-оол Даваа башкарып эрттирген. Тыва Республиканың 2025 чылда республика бюджединиң күүселдезиниң дугайында чыл отчёдунга хамаарыштыр хөй-ниити дыңнаашкыннарны эрттирери Россия Федерациязының Бюджет кодекизи, “Тыва Республикада бюджет чорудулгазының дугайында” Тыва Республиканың хоойлузу ёзугаар чорудары албан хемчег дээрзин Дээди Хуралдың Даргазы хөй-ниити дыңнаашкыннарның киржикчилеринге тайылбырлаан.
2025 чылда республика бюджединиң күүселдезиниң дугайында илеткелдерни дыңнаарының мурнуу чарыында Каң-оол Даваа сөстү Тыва Республиканың Чазааның Даргазының оралакчызы Эдуард Санданга берген. 2025 чылда республика бюджединиң күүселдезиниң кол сорулгалары – Тываның чурттакчы чонунуң болгаш тускай шериг операцияның киржикчилериниң, оларның өг-бүлелериниң мурнунга социал хүлээлгелер күүсеттингенин ол бодунуң чугаазынга айыткан. 2025 чылда республика бюджединиң күүселдезинде социал хүлээлгелер талазы-биле чедиишкинниг кылдынган чүүлдер барын, оларны уламчылаары-биле күжениишкиннерни кошкатпазын чугулалап айтып, көдээ ажыл-агыйда, болбаазырадылга адырында болгаш үлетпүрде хожудаңгай байдалды экижидир көдүрер дээш, шыңгыы ажылдаарының чугулазын чугаалаан.
Тыва Республиканың 2025 чылда социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң түңнелдериниң дугайында ТР-ниң экономиктиг хөгжүлде болгаш үлетпүр сайыдының бирги оралакчызы Снежана Ховалыг, ТР-ниң саң-хөө сайыды Орлан Достай, ТР-ниң Санажылга палатазының даргазы Александра Ооржак олар илеткээннер. Республикага 2025 чылда социал-экономиктиг байдал нарын-даа турган болза, макроэкономиктиг чедиишкиннер барын олар демдеглээннер. Чижээлээрге, республиканың бюджединче орулгалардан үндүрүглер киирер план 99 хууга күүсеттинген, үндүрүглерден болгаш өске-даа төлевирлерден 20 млрд рубль бюджетче кирген. Регионда продукция бүдүрүлгезиниң ниити хемчээли, 2024 чылдыынга деңнээрге, 10,9 хууга азы 168,4 миллиард рубль түңнүг рубль болган.
Тываның чурттакчы чонунуң чуртталгазының деңнели чамдык көргүзүглер талазы-биле кудулаваан. Ажылдап турар кижи бүрүзүнге хамаарыштыр алырга, бир айда ортумак шалың 2025 чылда 75 702,9 рубль болган азы 12,1 хууга өскен. 2024 чылда – 67 5412 рубль турган. Чурттакчы чоннуң бир кижиге хамаарыштыр ортумак орулгалары 5,1 хууга өскен.
Кадык камгалалы, чурттакчы чоннуң социал хандырылгазы ышкаш чугула адырларны акшаландырарын 2025 чылда көвүдеткен. Кадык камгалалын акшаландырары 2025 чылда 9 хууга өскен, 16 160,6 миллион рубльди үндүрген, 2024 чылда — 14 785,8 миллион рубльди.
Республиканың экономиказының чамдык адырларында көргүзүглер кудулааны Тыва Республиканың 2025 чылда республика бюджединиң күүселдезиниң дугайында чыл отчёдунга хамаарыштыр илеткелдерде демдеглеттинген. Чижээлээрге, республиканың экономиказының үндезини деп санадып турар көдээ ажыл-агыйда продукция бүдүрериниң ниити хемчээли 2025 чылда 19 884 миллион рубль болган. Ол 2024 чылдыынга деңнээрге, 2,6 хууга кудулаан, 2024 чылда 11 169,8 миллион рубль турган. Ооң чылдагааннарының бирээзин сөөлгү чылдарда Тываның девискээринге агаар-бойдус кааңдаашкынныг болганы-биле тайылбырлап болур. Тараа аймаан, мал чеминге ажыглаар сигенни тарып өстүреринге, кыштаглаашкынга удур мал чемин четчир кылдыр белеткеп алырынга агаар-бойдустуң кааңдаашкыны аажок шаптыктаан. Ооң-биле холбаштыр шээр малдың болгаш хаванның баш саны кызырылган. Өшкү-хой 12,7 хууга, хаван 12,5 хууга. Ынчалза-даа чылгы болгаш бода малдың баш саны көвүдээн – 179,1 муңга.
2025 чылда тудуг адырында ажылдарның ниити хемчээли кудулаан-даа болза, чуртталга бажыңнарының болгаш оруктар тудуунда көргүзүглер багай эвес. 2025 чылда 466,9 муң дөрбелчин метр чуртталга шөлүн ажыглалга киирген. Ол дээрге Тываның төөгүзүнде көстүп көрбээн чедиишкин. Эрткен чылдың түңнелдери-биле алырга, чуртталга бажыңнарын ажыглалга киирер талазы-биле Тыва Россияда 5-ки черде, Сибирь Федералдыг округта 3-кү черде.
Тыва Республиканың 2025 чылда республика бюджединиң күүселдезиниң үезинде көдээ ажыл-агыйда, садыг-саарылгада, энергетикада, болбаазырадылга адырында көргүзүглерде кудулаашкын бар-даа болза, республика чогумчалыг социал-экономиктиг байдалды 2025 чылда тудуп шыдаан.
Тыва Республиканың 2025 чылда республика бюджединиң күүселдезиниң дугайында чыл отчёдунга хамаарыштыр илеткелдер соонда илеткелчилерге айтырыгларны ТР-ниң Дээди Хуралының депутаттары, хөй-ниити организацияларның төлээлери салып, айтырыгларынга харыыларны дыңнааннар.
Тыва Республиканың 2025 чылда республика бюджединиң күүселдезиниң дугайында чыл отчёдунга хамаарыштыр хөй-ниити дыңнаашкыннар үезинде кирген саналдарны болгаш айтырыгларны барымдаалап, ТР-ниң Дээди Хуралының (парламентиниң) бюджет комитеди түңнел протоколду тургускаш, ону Тыва Республиканың Чазаанче чорудар.
Ш. МОҢГУШ.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №22 2026 чылдың июнь 11
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...