| Орус классиктиг литература |
Улуг орус чогаалчы Л.Н. Толстойнуң "Хаджи-Мурат” деп тоожузунуң Тываның улустуң чогаалчызы Сергей Пюрбюнуң тыва дылче очулгазын 1963 чылда Тываның ном үндүрер чери парлап үндүрген. Ном номчукчуларның улуг сонуургалын хайныктырган. Тоожудан үзүндүлерни номчукчуларга бараалгадыр-дыр бис.
Шамильдиң чоруткан мюридтеринден дезип, үш хондур удуваан болгаш, Садо менди-чаагай хонарын йөрээгеш, саклядан үне бээри билек-ле, Хаджи-Мурат ол дораан-на удуй берген. Хаджи-Мурат идик-хевин ужулбайн, сакля ээзиниң салып бергени куш чүү кызыл сыртыктарже шымындыр шенектенип алган холун сыртандыр удуп чыткан. Ооң чанынга хана доразын дургаар Элдар чыдып алган. Элдар аныяк шыырак хол-будун хере көстүпкен, ойталап алган чыткан, ынчангаш ооң көгдегер хөрээ ак черкес тоннуң кара хозырларының адаанда сыртыктан чуглу берген, чаа чүлээн, көгерип көстүр бажындан бедик болган. Ооң бичии уруглар эрни дег, кыйбык чаш дүк дуй алган астыгыр үстүкү эрни бир херлип, бир чыырлып, аартанып чыткан. Ол база Хаджи-Мурат дег удуп чыткан, идик-хевин ужулбаан, буъдуктарның уштары арткан, бичии суугуда дең имистелдир хып турган.
Дүн ортузунда кунактар өрээлиниң эжии хылырт дээн, оон Хаджи-Мурат дораан-на тура халааш, хол-боозун тудуп алган. Садо чер шала кырын чымчаңнадыр базып кирип келген.
– Чүге чор сен? – деп, Хаджи-Мурат, көңгүс удуваан чүве дег, сергээ кончуг айтырган.
– Бодаар херек – деп, Хаджи-Мураттың баарынга олурбушаан, Садо чугаалаан. — Сен чоруп олуруңда, бир херээжен сарапча кырындан сени көрген-дир – дээш, уламчылаан. – Оон ашаанга чугаалаан, ам бүгү аал иштинде чугаа тарай берген. Ам чаа мээң кадайымга кожазы кээп чугаалай-дыр, ашактар хүрээ чанында чыглып алган, сени дозар деп турар-дырлар.
– Ынчаарга чорбааже хоржок – деп, Хаджи-Мурат чугаалаан.
– Аъттар белен – дээш, Садо саклядан дүргени кончуг үне болган.
– Элдар – деп, Хаджи-Мурат сымыранган.
Элдар бодунуң адын, ылаңгыя мюридиниң үнүн дыңнааш, папаха-бөргүн этпишаан, шыырак буттарының кырынга тура халып келген. Хаджи-Мурат боо-чепсээн азынгаш, бурка-шекпенин кедип алган. Элдар база ынчанган. Иелээ саклядан сери адаанче үнүп келгеннер. Кара карактыг оол аъттарны чедип эккелген. Тапталган кудумчуда аът даванының даажын дыңнааш, кожа сакляның эжиинден бир-ле кижиниң бажы көстүп келгеш, оон ыяш улдуңнарын шаккылатпышаан, ийни өрү хүрээже маңнапкан.
Ай чок, ындыг-даа болза кара дээрде сылдыстарның чырыы кончуг, ынчангаш караңгы хаяада саклялар сарпчалары, аулдуң үстүү чарыында суургалыг хүрээниң барааны бедий берген көстүп турган. Хүрээден хүлүрешкен үннер дыңналган.
Хаджи-Мурат боозун чышпыр туда каапкаш, будун тар эзеңгиге тепкеш, шимээн чогу-биле билдирбейн ужугуп үнгеш, эзер дагжатпайн, бедик мамбайга олура каапкан.
– Буян-кежииңер уъжун силерни бурган авыразын – деп сакля ээзинге чугаалааш, Хаджи-Мурат өөренген чаңын ёзугаар оң талакы буду-биле эзеңгизин дилевишаан, аът дыны тудуп турган оолду кымчы-биле орук чайла деп идипкен. Оол чайлап бээрге, аът чүнү канчаарын боду билир чүве дег, доора кудумчудан улуг орукче ылгыны кончуг чорупкан. Элдар соондан чоруп орган. Садо алгы тон кедип алган, холдарын дүрген-дүрген чайбышаан, тар кудумчунуң ол-бо талаларынга баргылап, оларның соондан барык-ла маңнап чоруп орган. Аулдан үнер черге орук кежилдир шимчеп чоруур бараан көзүлген, ооң соондан база бирээ көзүлген.
– Тур! Кымыл бо? Аңаа тур! – деп, үн дыңналган, оон каш кижи орукту дуй турупкан.
Хаджи-Мурат доктаарының орнунга, хол-боозун ушта соп алгаш, аъдын албадавышаан, турган улусту таварты келген. Турган улус тарай хона берген, Хаджи-Мурат хая-даа көрүнмейн, чыраа аъдының дүрген чоруу-биле орукту куду хап бадыпкан. Элдар аъдының кара челижи-биле ооң соондан хап орган. Соондан ийи боо даажы үнген, ийи оък ооң бодунга-даа, Элдарга-даа дегбейн, сыыңайнып эрте берген. Хаджи-Мурат ол-ла шии-биле хап орган. Үш чүс базым хире халдып келгеш, эгиштээн аъдының аксын тыртып алгаш, дыңнаалап көрген. Мурнунда чиге куду шапкын хем шааңайнып чыткан. Соонда аулда аскыр-дагаалар ыыды дыңналган. Ол-ла дааш-шимээн аразында Хаджи-Мураттың соонда чоокшулап орар аъттар даванының даажы болгаш кижилер үнү үнген. Хаджи-Мурат аъдын чарс кылгаш, ол-ла шии-биле хап-ла орган.
Соондан шапкан улус кара маң-биле халытпышаан, удавайн Хаджи-Муратка чедип келген. Олар шупту чээрби шаа аъттыг кижи болган. Ол болза Хаджи-Муратты тудуп алыр дээн ийик бе, тоң дора дээрде, ону тудар деп оралдашкан болуп, Шамильдиң мурнунга агарып үнерин бодаан аулдуң чурттакчылары болган. Келген улустуң караңгыда барааны көстүп турар хире чоокшулап кээрге, Хаджи-Мурат доктаагаш, аъдының дынын салыпкаш, өөренген аайы-биле солагай холу-биле ланчыызының бөскээн чеже тырткаш, оң холу-биле оозун ушта соп эккелген. Элдар база ынчанган.
– Чүү херегил? – деп, Хаджи-Мурат алгырган. – Тудуп алыыл деп бе? Ма, тудуп ал, че! – дээш, ланчыызын көдүрүп келген. Аулдуң улузу доктаай бергеннер.
Хаджи-Мурат боозун тутпушаан, ой иштинче бадыпкан. Аъттыг кижилер олче чоокшулавайн-даа, барааннаштыр чоруп олурганнар. Хаджи-Мурат ойну кеже бээрге, ооң соондан чоруп орган улус боттарының аңаа чугаалаксаан чүвезин дыңнап көр дижип алгырганнар. Хаджи-Мурат аңаа харыы кылдыр боозун боолапкаш, аъдының маңы-биле ыңай болган. Кезек халыткаш, аъдының аксын тыртып алырга, сүрген улус чок болган; аскыр-дагаалар үнү-даа дыңналбас, чүгле аърга иштинде хемниң шаалаажы улам тода апарган болгаш ында-хаая үгүнүң, чаш уруг ыглааны дег, эткени дыңналып кээп турган. Ханаланган кара аърга мырыңай чоокшулап келген. Хаджи-Мураттың мюридтериниң ону манап турган аъргазы ол болган. Хаджи-Мурат аъргага чедип келгеш, доктаагаш, хөрээн долдур ишкээр тынгаш, сыгыра каапкаш, шимээнчок дыңнаалап турган. Бир минут хире бооп чоруй аърга иштинде база-ла ындыг сыгы дыңналган. Хаджи-Мурат оруктан үнгеш, аъргаже чорупкан. Чүс базым хире чорааш, шаараш ыяштар аразында хып турган одагны, одаг кыдыында олургулаан кижилер хөлегелерин, киженнеп каан эзерлиг аъттың бир чартыын көрүп каан.
Одагда олурган кижилерниң бирээзи тура халааш, Хаджи-Муратка чедип келгеш, аъттың дынындан болгаш эзеңгиден туттунуп алган. Ол Хаджи-Мураттың ажыл-агыйының эргелекчизи болгаш ооң дуңмазы кылып алганы авар Ханефи болган.
– Отту өжүрүңер – деп, Хаджи-Мурат аъттан дүшпүшаан чугаалаан.
Улус оттуг кезектерни тарадыр октагылап, өжүр тепсеп туруп берген.
– Бата маңаа келди бе? –деп, Хаджи-Мурат дөжеп каан буркага келбишаан айтырган.
– Келди, Хан-Магома-биле шагда-ла чоруй баадылар.
– Кайы оруктап чоруптулар?
– Бо оруктап – дээш, Хаджи-Мураттың келген уунга удур Ханефи ол чарыкче айыткан.
– Ындыг-дыр – дээш, Хаджи-Мурат боозун дүжүргеш, октай берген. – Камнанмааже хоржок, мени сүрүп турдулар – деп, от өжүрүп турган кижээ чугаалаан.
Ол кижи чечен Гамзало-дур. Гамзало буркага чедип келгеш, ооң кырынга чыткан бөскектиг ланчыыны алгаш, Хаджи-Мураттың келген уунда оймак кыдыынче ыытчок чоруй барган, Элдар аъдындан дүшкеш, Хаджи-Мураттың аъдын алгаш, бодунуң аъды-биле кады ыяшка баштарын бедидир баглап каан, ооң соонда Гамзало ышкаш боозун чүктевишаан, оймактың бир талазынга барып туруп алган. Одаг оду өжүп калган, аърга ишти мурнукузу дег хөлчок караңгы эвес апарган, дээрде, ындыг кончуг тода эвес-даа болза, сылдыстар чырып тургулаан.
Дээр чартыы чедир бедий берген стожарны, үгер сылдысты, көргеш, Хаджи-Мурат дүн ортузу эрте дүжүп турар болгаш, дүнеки мөргүл кылыр өй келген-дир деп бодаан. Даады чүдүрүп ап чоруур бумбазын Ханефиге алдырып алгаш, бурказын кеткеш, хемче чорупкан.
Идиктерин уштуп, чугдунуп алгаш, Хаджи-Мурат кызыл-даван буттары-биле бурка кырынга чедип келгеш, дискектендир олуруп алган, оон чөөн чүкче көрүнгеш, салаалары-биле кулактарын дуй туткаш, караан шимгеш, доктаамал мөргүл тарыйназын номчаан.
Мөргүлүн дооскаш, даалыңнар салгылап каан черинге келгеш, бурказының кырынга олуруп алгаш, шенектерин дискек караанга үстүргеш, бажын доңгайткаш, боданып олурупкан.
Хаджи-Мурат бодунуң аас-кежиктиинге даады бүзүреп чораан. Кандыг-бир чүве кылыр дээнде, ооң бүдүмчелиг болурунга мурнадыр-ла бүзүрээр — оозу, шынап-ла, бүдүмчелиг болур-даа. Ооң дүвүрээзинниг дайынчы амыдыралының дургузунда, хаая таварылгалардан аңгыда, даады ындыг бооп келген. Ам база ындыг болур боор деп идегеп олурган. Воронцовтуң аңаа бээр шериин алгаш, Шамиль-биле канчаар чугаалажырын, ооң бодун канчап тудуп алырын, оон бодунуң өжээнин алырын, орус хаан ону канчаар шаңнаарын, ынчангаш катап чүгле Аварияны эвес, харын бүгү Чеченияны чагырарын бодап олурган. Ынчаар боданып олура, боду билбейн, удуп калган.
Дүжүнде Хаджи-Мурат бодунуң кайгалдары-биле кады ырлашпышаан, «Хаджи-Мурат барды-ла!» деп алгы-кышкы-биле Шамильче халдааш, ооң бодун кадайлары-биле кады алган болгаш, кадайларының ыы-сыызы аажок болган. Отту чаштап келген. «Ля илляха» деп ыр, «Хаджи-Мурат барды-ла!» деп алгы-кышкы болгаш Шамильдиң кадайларының ыы-сыызы-дыр дээн чүвези шөө-бөрүлерниң ону оттурупкан улуушкуну болган. Хаджи-Мурат бажын көдүргеш, чөөн таладан агарып кел чыткан дээрни ыяштар аралаштыр көргеш, шала озалааш олурган мюридтен Хан-Магоманы айтырган. Хан-Магома ам-даа келбээн дээрге, Хаджи-Мурат бажын согайткаш, катап-ла удумзурай берген.
Төлээлеттирип чораан айбызындан Бата-биле кады ээп келген Хан-Магоманың хөглүг үнү ону оттурупкан. Хан-Магома дораан-на Хаджи-Мураттың чанынга олура дүшкеш, оларны солдаттар канчаар уткуп алганы, ноянның бодунга канчаар чедиргенин, ноянның боду-биле канчаар чугаалашканын, ноянның кайы хире амыраанын, оон эртен Мичик ол чарыында Шала оймакта орустарның ыяш кезер черинге ужуражыр болганын чугаалап берген.
Чурукту архивтен алган.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn