Эрткен неделяда Тываның Чазаанга регионнуң Баштыңы Владислав Ховалыгның удуртулгазы-биле республикада национал төлевилелдерниң күүсеттинип турарының болгаш мурнады көөр хөгжүлде дугайында Чөвүлел хуралы болган.
Хурал бетинде яамы бүрүзү боттарынга хамаарылгалыг национал төлевилелдерниң 2025 чылда республикага канчаар боттанганын стендилерге көргүзүп, бир-бир төлээзи республиканың Баштыңынга ажылын кысказы-биле таныштырган. Кайы адыр кончуг эки көргүзүглерлиг кылдыр ажылдапканыл, кайы адыр бичии-ле хожудай бергенил, ооң чылдагааны чүү болганыл, бо чылын кичээнгейни кайнаар угландырза экил деп сайгарбышаан, Владислав Ховалыг аудитория-биле ажык чугааны кылып, аныяк специалистерниң бодалдарын база дыңнаан. «Национал төлевилелдер – бистиң хөгжүлдевистиң кол чеп- сээ» – деп, Владислав Ховалыг демдеглээн.
2025 чылда национал төлевилелдерни боттандырганының түңнелдери болгаш 2026 чылда сорулгалар дугайында Тыва Республиканың Чазааның Даргазының оралакчызы Эдуард Сандан илеткээн. Ол макроэкономиктиг болгаш геополитиктиг турум эвес байдалдар турза-даа, национал төлевилелдерниң хемчеглери чедиишкинниг күүсеттингенин демдеглээн. 2025 чылда национал төлевилелдер шугуму-биле республика 9,6 миллиард рубльди шиңгээдип алган, ол дээрге 2024 чылдан 1,07 хуу өзүлделиг болганы ол. Касса шиңгээдип алыышкыны 98,5 хууга күүсеттинген, ооң-биле Тыва Республика Сибирь федералдыг округка үшкү черни ээлээн, а Россия деңнелинге 44-кү черже үнген.
Национал төлевилелдерниң регионга күүселдезиниң деңнели 97 хуу болган. Он бир национал төлевилел иштинден сезиниң планнаттынган хемчеглери долузу-биле күүсеттинген, оларның хөй кезии «Чаңгыс демниг Россия» партиязының чоннуң программазы-биле боттандырган: «Чуртталганың инфраструктуразы», «Технологтуг хандырылга болгаш аъш-чемниң айыыл чок чоруу», «Делегей кооперациязы болгаш экспорт», «Экологтуг чаагай байдал», «Ужудукчу чок ужар системалар», «Күрүнениң экономика медээлери болгаш чурагайлыг эде тургустунуушкуну», «Үре-түңнелдиг болгаш чижилгелиг экономика», «Аныяктар болгаш уруглар».
«Тудуг адырынга Тываның шылгарап үнгенин вице-премьер Марат Хуснуллин демдеглээн болгай. Тыва Россия иштинге чуртталга оран-савазын ажыглалче киирер талазы-биле чурттуң ортумак көргүзүглерин эң баштай ажыр күүсеткен регион болган. База бир улуг чедиишкин — бок болбаазырадыр комплексти тудуп эгелээри-биле субсидия алырынга 5 эң эки регионнар аразынче киргенивис» – деп, Владислав Ховалыг эрткен Чөвүлел хуралының дугайын бижип тура, МАКС-та арнынга демдеглээн.
2026 чылда Тыва Республика он национал төлевилел иштинге боттаныр 38 регион төлевилелин ажылдап кылган. Ооң ниити акшаландырыышкыны 8,1 миллиард рубль. Төлевилелдерниң бежинде 68 тудуг объектизи планнаттынган, оларның 11-и мурнуку чылдан уламчылаар, 57-зи чаа тудугларга хамааржыр. Ниити бюджеди – 4,3 миллиард рубль.
2026 чылдың кол хемчеглериниң бирээзи – «Экологияның чаагай байдалы» национал төлевилелдиң «Экономика долгандырыы» федералдыг төлевилелди уламчылаары, ол экологтуг инфраструктураны хөгжүдеринче угланган. Бо төлевилелдиң иштинде 2028 чылга чедир бок болбаазырадыр комплексти болгаш чаа полигонну ажыглалче киирери планнаттынган. Оон аңгыда Дус-Хөлде 80 өрээлдиг дыштанылга баазазы база кадыының байдалы кызыгаарлыг улуска 21 өрээлдиг «Белдир» дыштанылга баазазының тудуу көрдүнген. Оон ыңай Ак-Довурак хоорайга одалга төвүн тудуп эгелээриниң төлевилел-санаашкын документилерин белеткээр ажыл эгелээр.
Чөвүлел хуралынга төлевилел офизиниң шылгараан ажылдакчыларын шаңнап-мактаан. Национал төлевилелдерни боттандырганы, хөй чылдарда ак сеткилдиг ажылдааны дээш база Тывада Тургузукчу күш-ажыл болгаш өг-бүле ыдыктарының чылынга тураскаадып, Тыва Республиканың Баштыңының Өөрүп четтириишкин бижиктерин Тыва Республиканың Күш-ажыл болгаш социал политика яамызының өг-бүле политиказы килдизиниң консультантызы Сирена Тюлюшка, Тыва Республиканың Тудуг яамызының национал төлевилелдер боттандырар килдизиниң консультантызы Сай-Суу Оюнга, Тыва Республиканың Тудуг яамызының национал төлевилелдер боттандырар килдизиниң кол специализи Валентина Ондарга тывыскан. Тываның Баштыңының Өөрүп четтириишкин бижиинге оон ыңай Тыва Республиканың Тудуг яамызының архитектура, чер-планнаашкын болгаш хоорай тудуунуң ажыл-херээн хайгаараар килдизиниң кол специализи Ай-кыс Доржу, Тыва Республиканың Орук-транспорт комплекизиниң автомобиль оруктарын ажыглаар болгаш камгалаар килдизиниң консультантызы Артыш Бадарчы база Тыва Республиканың Баштыңының Администрациязының болгаш Тыва Республиканың Чазааның Аппарадының төлевилел ажыл-херээниң удуртулгазының регион төлевилелдерин хайгаараар болгаш боттандырар килдизиниң консультантызы Анастасия Араптан база төлептиг болганнар.
Оон аңгыда регионнуң Баштыңының Өөрүп четтириишкин бижии-биле Тыва Республиканың Өөредилге яамызының төлевилел удуртулгазы болгаш стратегтиг планнаашкын килдизиниң консультантызы, өөредилге ажылдакчыларының дөрт дугаар салгалының төлээзи База-оол Топча база шаңнаткан. Шаңнал алганнарның бирээзи – Мөңгүн-Тайга кожууннуң «Чечек» 2 дугаар хевирниң уруглар садының эргелекчизи Валентина Ондар. Ол чеже-даа ырак-узак, чедери берге, агаар-бойдузу дошкун черде болза, уруглар садын үезинде болгаш шынарлыг капитал септелге-биле хандырар дээш, бедик харыысалгалыын көргүскен.
Тыва Республиканың Чазааның удуртулгазы-биле яамыларның төлевилелдер-биле ажылдаар командаларының туруштуг болгаш күжениишкинниг ажылының ачызында регион 2025 чылда национал төлевилелдер боттандырарының талазы-биле бедик түңнелдерни чедип алган.
/ Надежда КУУЛАР.
ТР-ниң Чазааның парлалга албанындан база авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY