Чоннуң эң хүндүлээр мөгези
Мөгелерниң аразындан чоннуң эң хүндүлээр мөгези — Тыва Республиканың Арзылаң мөгези Маадыр Моңгуш. Кижилерге ооң хүндүлээчел аажы-чаңын хүреш маргылдааларының үезинде безин чон эскерип турган. Октап кааны мөгениң холунуң адаандан эрткеш, Маадыр Моңгуш девип чоруй баарынга эң ылаңгыя улуг назы-харлыг мөгелер, көрүкчүлер аажок таарзыннар. Тыва мөгелерниң шаандагы чаагай чаңчылы – хүрешке тиилээн мөге октадыпкан мөгениң колдуунуң адаа-биле эрткеш, девип чоруй баары. Ол дээрге бөгүн мен сени октадым, даарта сен мени октаар чадавас сен дээни ол. Бо чаңчылды Арзылаң мөге Маадыр Моңгуш сагып чораан. “Бардамнаар” деп чүүл база турган. Ол дээрге тиилээн мөге октаан мөгезин холунуң адаа-биле эрттириптер болза – бардамнааны, дараазында база сени октаар мен дээни ол. Бардамнаар чүүлдү тыва хүрештиң амгы дүрүмнеринде тиилелгениң бадыткалы кылдыр киирип каан. Дүрүм ындыг-даа болза, Арзылаң мөге Маадыр Моңгушта октаан мөгени холунуң адаа-биле эрттирер, бардамнаар аажы чок. Мөге кижи эжин октап алгаш, өрү-куду шураар, алгырар-кышкырар чорукту багай аажы-чаң, тиилээнин чүгле девиг-биле илередир ужурлуг деп санап турган. Хүрештерге шүггеш, шаңналга алган акша-хөреңгини, эт-септи Маадыр Кавааевич хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерге ачы-буянга өргүптер чоргулаан. Ооң бир чижээ, 2013 чылда тыва хүрешке ачы-буян турнирин организастааш, оон кирген акшаны Индияда өөренип турар тыва оолдар, хуурактарже чорудупкан.
Маадыр Кавааевич Моңгуш Хорум-Даг сумунуң девискээринде Оораш-Хавак деп черде малчын ада-иезиниң күзээнге 1968 чылдың сентябрь 19-та төрүттүнген. Оглу эрес-маадыр оол болуп өссүн дээш, ачазы ону Маадыр-оол деп адап каан. Ачазы оолдарын “маадыр” деп сөс бар аттар-биле адаарынга ынак болган. Ынчангаш оолдарын Маадыр-оол, Эрес-Маадыр, Комаадыр деп аттар-биле адаан. Маадыр-оолдуң адындан “оол” деп сөс чоорту астыгып, Маадыр кылдыр кызырылган, чүге дээрге ада-иези-даа, улуг кижилер-даа оолду Маадыр деп чаптап адаар чорааннар. Документилерге база Маадыр кылдыр бижиттинген. Чазын, чайын, күзүн малчыннарның оолдары анай-хураган, бызаа, кулун кадарып чорааш, хүрежип ойнаар. Бичии Маадыр шак ынчаар хүрешке хандыкшый берген. Чамдык кижилер хүрешти күштүг-шыырак кижилерниң спорту деп санап чоруур. Хүрежири дээрге хамыктың мурнунда угаанның спорту, мөге хүрежип тургаш, кандыг арганы кажан, канчаар ажыглаарын карак чивеш аразында сайгара бодаптар деп, Маадыр Кавааевич чугаалап чораан.
Тыва Республиканың Арзылаң мөгези Маадыр Моңгуштуң Россия, делегей чергелиг маргылдааларга тиилелгелери, шаңнал-макталдары хөй, ат-алдары улуг. Шаңнал-мактал, ат-алдарны ол төлептиг эдилеп чораан, ынчангаш Арзылаң мөге Маадыр Моңгушту тыва чону хүндүлеп, ам-даа алдаржыдып турар.
“Саян” ансамблиниң тургузукчузу
Тываның “Саян” ансамблиниң хоочун артистери, хөгжүмчүлери Россия Федерациязының болгаш Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Роберт Лесниковту бо-ла сактып чугаалажы бээрлер. Чүге дээрге ол ырының болгаш танцының “Саян” ансамблиниң баштайгы уран чүүл удуртукчузу, тыва уран чүүлдү бүгү делегейге көргүскен уран чүүл коллективин бут кырынга тургускан кижи.
Роберт Николаевич Лесников 1933 чылдың сентябрь 29-та Кемерово областың Крапивино суурга төрүттүнген. Ооң баштайгы эртем-билии шериг ужудукчу, Павлодар хоорайда агаар-шериг училищезин 1955 чылда дооскан. Кадыының аайы-биле авиация механигинче шилчиткен. Шериг ужар чүүлүнге 1957 чылга чедир албан-хүлээлгезин эрттиргеш, оон халашкан. Хөгжүмге салым-чаяанныг болгаш, 1959 чылда Новосибирск хоорайда М.И. Глинки аттыг консерваторияның дирижёр-хор факультединче өөренип кирип алган. 1964 чылда консерваторияны доозуптарга, Кызылдың хөгжүм училищезинче дирижёр-хор башкызынга ажылдадып чоруткан. Тывага ажылдаан чылдары Роберт Лесниковтуң чогаадыкчы көдүрлүүшкүнүнүң үези болганын демдеглээр апаар. Училищеге ажылдап тургаш, “Чечек” ансамбльди ол тургускан. Ооң үндезининге 1969 чылда тургустунган “Саян” ансамбльдиң удуртукчузунга ону томуйлааны, ооң мурнунга чогаадыкчы делгем орукту ажыткан. Ансамбльдиң программазынга тыва улустуң хөгжүмү, ыр-шоору, танцы-самы колдаан болур ужурлуг. Тыва улустуң ырларының аранжировказын кылыры дээш хөй чогаадыкчы ажылдарны Лесников чоруткан. Ооң түңнелинде “Саян” ансамбль бедик профессионал деңнелдиг уран чүүл коллективи кылдыр хөгжүп, тыва национал уран чүүлдү делегейниң хөй чурттарынга бараалгаткан.
Р.Н. Лесников Тывага 1973 чылга чедир ажылдаан. Ооң соонда Алтайның күрүнениң культура институдунга хөгжүм башкылап ажылдап чораан. Лесниковтуң хорга таарыштыр бижээн тыва улустуң ырыларының чыындызын “Ореховая тайга” (“Тооруктуг долгай таңдым”) ат-биле 1993 чылда парлап үндүрген. Ол чыындыны Россияның консерваторияларынга, музыка өөредилге черлеринге немелде өөредилге ному кылдыр саналдаан.
Роберт Лесников сөөлгү катап Тывага 2004 чылда чораан. Ынчан ол Россияның составынга Тываның киргениниң 60 чылынга тураскааткан концертке хорну дирижёрлаан...
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны эш-өөрүнүң архивинден алган.
“Шын” №37 2026 чылдың сентябрь 24
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn