Тыва Республиканың Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының коллегиязының хуралынга республиканың экономиказының кол адыры көдээ ажыл-агыйда 2026 чылдың бирги чартыында ажылдың түңнелдерин болгаш чылдың ийиги чартыындан планнарны сайгарып чугаалашкан. Ооң ажылынга ТР-ниң Чазааның Даргазының оралакчызы Уран-оол Ондар, кожуун чагыргаларының даргалары, кожууннарда көдээ ажыл-агый эргелелдериниң удуртукчулары видео-конференция харылзаа хевиринге киришкен.
Хүн айтырыының талазы-биле илеткелди ТР-ниң көдээ ажыл-агый сайыды Юрий Оруспай кылган. 2026 чылдың бирги чартыында ажылдың түңнелдериниң дугайында чугаалап тура, сайыт Тываның көдээ ажыл-агыйының кол адыры мал ажылында байдалга доктааган. Эрткен 2025 чылда агаар-бойдус кааңдаашкынныг болза-даа, көдээниң ажыл-ишчилери кыштаглаашкынга уткуштур мал чемин четчири-биле курлавырлап ап шыдаанындан 2025-2026 чылдарның кыжын мал хүр ашканын демдеглээн. Мал оолдаашкынының түңнелинде төрүүр 356 муң хөй-өшкүден 287 муң анай-хураганны онча-менди ажаап азырап алган. 83 муң инек – 61 муң бызааны, 43 муң бе 28 муң кулунну төрээн. Бо чылда төрүттүнген чаш мал чайлагларда онча-менди доругуп өзүп турар.
Мал бажының саны ниитизи-биле көвүдээнин база илеткелинге көдээ ажыл-агый сайыды айыткан. Чижээлээрге, шээр малдың баш саны, 2026 чылдың январь айда байдал-биле алырга, 607 муң турган болза, июль айның эгезинге чедир санаашкыннар ёзугаар бо чылын төрүттүнген анай-хураганнар-биле кады 894 муң четкен. Бода болгаш чылгы малдың баш саны база көвүдээн.
Малдың чүгле баш санын көвүдедиринче эвес, ооң продуктулуун көдүрер сорулга-биле уксаажыдылга ажылын улам күштелдирген. Ол сорулга-биле “Эртем-шенелдениң болгаш информас-селекцияның төвү” кызыгаарлаан харыысалгалыг ниитилелди республиканың Көдээ ажыл-агый яамызы тургускан. Ооң сорулгазы — чиңгине тыва уксаалыг хойлардан эъткир мага-боттуг, дүрген өзүүчел хойну уксаажыдып үндүрери.
Малчын ажыл-ишке, амыдырал-чуртталгага хөй кижилерни хаара тудар, малчыннарга бүгү талалыг дузаны күштелдирери-биле 2026 чылдың ийиги чартыында “Хойжу” төлевилелди ажылдап кылыр, ону боттандырар талазы-биле ажылды 2027 чылда эгелээр.
Республиканың көдээ ажыл-агыйының үнүш-дүжүт адырында тарылга шөлдериниң хемчээли кызырылган, 30,4 муң гадан 26,1 га чедир. Ооң чылдагааны – суггат чок болгаш өл-шыктыг эвес черлерге тараа болгаш мал чеминге ажыглаар сигенни тарып өстүрер практикадан ойталап, суггаттыг шөлдерге тарааны болгаш мал чеминиң сигеннерин тарып өстүреринче шыңгыы кичээнгейни угландырганы. Суггаттыг шөлдерге тарып өстүрер тараа аймааның болгаш сигеннерниң дүжүткүрүн бедидери-биле агротехниктиг ажылдарны чорударынга деткимчени берип турар. Чүгле 2026 чылда агромелиоративтиг болгаш суггаттыг шөлдерге чорудар культуртехниктиг ажылдарның 10 төлевилелин боттандырарын планнаан. Аңаа ниитизи-биле 60 миллион рубль ажыг акшаны тускайлап үндүрери көрдүнген.
Бир эвес ногаа аймаа болгаш картофельди тарып өстүрерин алыр болза, эрткен 2025 чылда оларның шөлдериниң хемчээлин барык ийи катап, 2,48 муң га чедир көвүдеткен. Бо чылын база ооң хемчээли кызырылбас.
2026 чылдың ийиги чартыында Тываның көдээ ишчилериниң мурнунда эң кол сорулга — келир кыжын малга бээр сиген-ширбиилди четчир кылдыр курлавырлап алыры. 2021 муң тонна ажыг мал чемин белеткээрин планнаан. Кожуун бүрүзүнде бар мал санының баш санынга онааштыр мал чеминиң курлавырын планнаан. Бай-Тайга кожуун – 16 423 тонна, Барыын-Хем- чик – 24 999 тонна, Чөөн-Хемчик – 19 700 тонна, Каа-Хем – 9 024 тонна, Кызыл кожуун – 27 462 тонна, Мөңгүн-Тайга – 687 тонна, Өвүр – 13 411 тонна, Бии-Хем – 15 185 тонна, Сүт- Хөл – 12 864 тонна, Таң- ды – 16 145 тонна, Тере-Хөл кожуун – 4 820 тонна, Тес-Хем – 14 548 тонна, Тожу – 1 591 тонна, Улуг-Хем – 11 254 тонна, Чаа-Хөл – 7 523 тонна, Чеди-Хөл – 9 177 тонна, Эр- зин – 17 186.
2026 чылда 11 кожуун мал чеминиң муниципалдыг курлавырынга 703 тонна мал чемин курлавырлаар ужурлуг. Бай-Тайга кожуун – 40 тонна, Барыын-Хемчик – 70 тонна, Чөөн-Хемчик – 100 тонна. Кызыл кожуун – 100 тонна, Эрзин – 16 тонна, Өвүр – 110 тонна, Бии-Хем – 35 тонна, Сүт-Хөл – 52 тонна, Таңды – 100 тонна, Тес-Хем – 50 тонна, Чеди-Хөл кожуун – 30 тонна. Мал чеминиң муниципалдыг курлавырын тургузарынга акша чарыгдалдарын муниципалдыг тургузугларның бюджеттеринден тускайлаары планнаттынган.
“Тыва Республиканың Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының 2025 чылда ажыл-чорудулгазының түңнелдериниң болгаш 2026 чылда ажыл-чорудулгазының угланыышкыннарының дугайында” ТР-ниң Чазааның 2026 чылдың май 18-те доктаалы-биле кол угланыышкыннар тодараттынган. 2026 чылда 3 кол угланыышкын: мелиорация комплекизин катап тургузары, мал комплекстерин тургузары, республиканың хой болгаш өшкү ажылынга уксаажыдылга ажылын хөгжүдери.
/ Ш. МОҢГУШ.
ТМГ-ниң тырттырган чуруктары.
“Шын” №28 2026 чылдың июль 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn