Рубрикалар

ӨҢНҮҮВҮС — АЙЫЫЛДЫГ

“Ыт – кижиниң өңнүү” дижир болгай бис. Ол “өң­нүктеривис” чуртувустуң хоорай-суурларында хөлүн эрттир көвүдээш, бөлүктежип, улуг-бичии кижилерже халдап, харын-даа мырыңай амы-тынынга чедер таварылгалар ийи-чаңгыс эвес. Кызыл хоорайның чоогунда солагай талакы дачаларның девискээринге 2021 чылдың март айның 1-ниң хүнүнде кежээ бөлүк ыттар херээжен кижини үзе-чаза соп кааптарга, ол кижи республиканың № 1 эмнелгеге өлгени ам-даа уттундурбаан.
Тояанчы ыттар кижилерже чүгле халдаары-биле айыылдыг эвес, черлик болгаш азырал дириг амытаннарның аразынга бо-ла илереп кээр калчаа аарыг дээш өске-даа хоралыг халдавырлыг аарыгларны кижилерге дамчыдыптары-биле база айыыл­дыг.
Сөөлгү үеде араатан черлик аңнарның калчаа аарыы Тываның девискээринге бо-ла тыптып кээр апарган. 2022 чылдың октябрь айда Эрзин кожууннуң Бай-Даг суурдан шоо­луг ырак эвесте Бай-Хөл хөлдүң чоок-кавызынга өлүг адыгның мага-боду тывылган. Ооң арткан-калган мөчүзүн ветеринар эмчилер шинчилеп көргеш, калчаа аарыгның вирустарын илередип тыпкан.
Ооң соонда ийи ай хире үе эрткенде, 2022 чылдың январь айның 9-та, Каа-Хем кожуунда Саргал деп черден калчаа аарыг дилги тывылганы, ол чоок-кавыда мал-маганның, ыт-куштуң шуптузунга калчаа аарыгга удур тарыышкынны чорутканы кижилерниң чамдыызын дыка дүвүреткен. Чүге дээрге көдээде чер кезип, чем дилеп маңнажып чоруур ыттар база калчаа аарыгның тарадыкчылары апарып болур.
Бо таварылганың соонда, ийи ай хире болганда, Кызыл кожууннуң Кара-Хаак сумузунуң девискээринде Кара-Суг деп черге мыйыстыг бода малдың өлүг мөчүзүн Тываның ветеринария лабораториязының ажылдакчылары 2022 чылдың март 1-де шинчилээш, база-ла калчаа аарыы деп тодараткан.
Черлик дириг амытаннар калчаа аарааш, кижилерден кортпас, чурттакчылыг черлерже кирип кээр. Бо чылдың март сес­те Таңды кожууннуң Шынаалыг деп черде малчынның кыштаан­че бөрү эртенгиниң тос шак үезинде киргеш, инекче халдап, ооң боостаазын ызырып алган. Кадарчы Вячеслав Иргит балды биле бижек тудуп алгаш, бөрүнү ойладырга, араатан амытан малчынның бодунче халдааш, ооң холун ызырган. Малчын бөрүден камгаланып, ону каш катап бижек-биле шашкаш, өлүрүп каан. Ол бөрүнүң өлүг мага-бодун республиканың ветеринария албанының эмчилери шинчи­лээш, база-ла калчаа аарыгның вирустарын илередип тыпкан.
Калчаа аарыг бөрүнүң кижиже халдааны Тывада чүгле чаңгыс бо таварылга эвес. 2021 чылдың март айда хүндүс калчаа аарыг бөрү Мөңгүн-Тайга кожууннуң төвү Мугур-Аксы суурже халып киргеш, алды кижини ызырып каапкан. Ол бөрүнү машина-биле бастырып өлүрген.
2021 чылдың октябрь – 2022 чылдың март айлар: чартык чыл хире үе дургузунда Тываның девискээринге черлик болгаш азырал дириг амытаннар калчаа аарыгдан аарааны – дыка дүвүренчиг. Чүге дээрге хоорай-суурларда тояанчы ыттар черликсээш, оларның аңчы-меңчи шынарлары “оттуп”, чурттакчылыг черлерниң чоок-кавызында хову-шөлдерде, арга-арыгда өргелеп, күскелеп чоруп турары илдең апарган. Бир эвес Кызыл хоорайны алыр болза, ооң мурнуу талазында ховуда “аңчы” ыттар көскүлең. Бо ыттар черлик амытаннарның калчаа аарыын хоорай-суурларның чурттакчыларынга тарадып болурунуң айыылы бар.
Тываның девискээринге черлик амытаннарның калчаа аарыы­ ыттарже дамчып турган таварылгалар бар. Чижээлээрге, 2014 чылдың январь айда Тес-Хем кожууннуң Ак-Эрик суурга калчаа аарыг ыт илереттинген. Ол ыт бөрү, дилгиден азы калчаа аарыг өлүг амытанның сегин чиггеш, калчаараан чадавас деп халдавырлыг аарыгларга удур ажыл-чорудулганың специалис­тери демдеглээн.
Кудумчуга ыттарга ызырткаш, азы ол аарыгны ыдының бол­гаш диизиниң чараазын, кадыг-суук албанын дамчыштыр бодунга чып­шырып алган кижи калчаа аарыгдан аараанын 3–6 неделя дургузунда белен эскербес чүве-дир. Ол аарыгның вирузун ажы-төлүнге, ада-иезинге дээш өске-даа кижилерге тарадып чоруп турар.
Калчаа аарыгның вирузу хамык­тың мурнунда кижиниң мээзинге болгаш нерв системазынга дээр. Бир эвес кижи өйлеп-өйлеп аажок хөглүг апаар, каттырар-иттирер, кандыг-даа чылдагаан чокка хенертен хорадаар, кулаа аажок дыңнангыр, карактары ынай-ла чүвени көрүп каар, сугдан болгаш хат-салгындан коргар, бир-ле черже халып чоруксай бээр болза – калчаа аарааны ол. Ынчангаш эң ылаңгыя кудумчуга ыттарга ызыртканда, эмнелгеге дораан-на барып, калчаа аарыгга удур тарыдып алганы дээре.ХАЛДААРЫ КӨВҮДЭЭН

Тывага 2020 чылда кижилерже ыттарның халдаанының 513 таварылгазы демдеглеттинген, оларның аразында 160 таварылга – бичии уруг-дарыгже халдааны. 2021 чылда ыттарның кижилерже халдаары улам көвүдээн – 563, бичии ажы-төлче халдааны база көвүдээн – 241 т????????.
аварылга.
Чүгле массалыг информация чепсектери дамчыштыр билдингир апарган таварылгалар ёзугаар алырга, Россияга 2021 чылда 391 кижини тояанчы ыттар ызырып өлүрген. Ортумаа-биле алырга, бир айда үш кижини тояанчы ыттар амы-тынындан чарган. Оларның санынче Кызылдың солагай талакы дачаларның девискээринге 2021 чылдың март айның 1-ниң хүнүнде кежээ ыттарга ызыртып өлген херээжен кижи база кирген чадавас.
Найысылал Кызылда ыттар­ның көвүдээнинге, оларның кижилерге, эң ылаңгыя бичии уруг-дарыгга дыка айыылдыг апарганын хоорайның чурттакчылары “Шын” солуннуң арыннарынга улуг дүвүрел-биле көдүрүп турары анаа-ла шуугаазын эвес. “Южный” микрорайонда черлик ыттарның өзүп көвүдээнин Мос­ковская кудумчузунда 101, 109, 107 дугаар бажыңнарның чурттакчылары бижээн. Кызылдың төп девискээринде ыттарның аажок көвүдээнин, олар бок төгер контейнерлерден чем дилеп, бөлүк-бөлүү-биле чазарланып турарын, бок төгер безин арга чок апарганын, кудумчуга ажы-төлдү агаарладыры бе­зин айыылдыг дээрзин Титов кудумчуда 15 дугаар бажыңның чурттакчызы Алдаймаа Кыргыс “Шын” солунче бижээн.
Кижилерже тояанчы ыттар­ның халдап турарының, олар­ның санын кызырар дугайында чурттакчы чоннуң хомудал билдириишкиннери Россияның регион бүрүзүнүң администрацияларында овааланы берген. Ынчалза-даа тус чер эрге-чагыргаларының хол-буду “ыттар хоойлузу” деп ат-сураа алгаан федералдыг хоойлу-биле хүлүттүнген. Бо хоойлуну тус эрге-чагырга чери хажытпас, албан күүседир ужурлуг. Ынчанмас болза, “ыт хоойлузунуң” күүселдези дээш харыысалгалыг тус черниң даргалары албан-дужаалындан дүжеринге чедир хемчегге онаажыр.
Бо хоойлунуң күүселдезиниң акшаландырыышкынын база регионнарга чүдүрүп каан. Ты­ва ышкаш девискээрлерге ол угдунмас чыгыы. Ону санап көр­геш, бистиң даргаларывыс баш­тарының дүктерин чулуп кааптар часкан деп болур. Кызыл хоорай мэриязының чижек санаашкыны-биле алырга, Кызыл хоорайда тояанчы ыттарның саны – 8 муң баш хире. Бир ытты туткаш, акталааш, кадыын экижидир азырааш, катап кудумчуже салып үндүрүптеринге ортумаа-биле 6-7 муң рубль херек. Кара угаан-биле түңнеп үндүрерге, 48–56 миллион рубль акшаны хоорайның кызыы бюджединден сүвүрүп алыр апаар-дыр. Ол чарыгдалдар улам көвүдээр, чүге дээрге ыттарның төрүттүнери өлүрүнден 2-3 катап көвей. Чаңгыс кыс ыт бир чылда 3–6 эникти төрүп каап болур.
“Ыттар хоойлузунга” удурланмаан регион Россияда барык чок. Ынчалза-даа Президентиниң холунуң үжүү-биле быжыглаан хоойлуга олар күш четпээн. “Ыттар хоойлузун” Күрүне Думазы база хая-даш дег камгалап турар. 2022 чылдың январь 22-де Чита областың Домна суурга 7 харлыг уругну эниктерин хопталаан кыс ыттың өлүр ызырып каапканы; 2022 чылдың бүдүүзүнде, 2021 чылдың декабрь айның 29-туң хүнүнде Якутск хоорайның ипподром чанынга Соңгу-Чөөн чүк федералдыг университеттиң башкызы 54 харлыг Сардана Слепцованы бөлүк ыттар үзе-чаза ызырып өлүргени дээш ыттарның азыг-дижинден өске-даа кижилерниң хей черге амы-тынындан чарылганы “ыттар хоойлузун” үндезининден эде көөрүнге чылдагаан эвес болуп турар.
Ыттарны акталаан соонда, оларны хоргадал черинден үндүрүп чорудар кылдыр “Дириг амытаннарга харыысалгалыг хамаарылга дугайында” федералдыг хоойлуда быжыглааны “кара рынокту” болгаш корруп­цияны тывылдырарынга өжегерээн кылган чүүл деп эксперттерниң чамдыызы санап турар.
Ш. МОҢГУШ.

Предыдущая запись
“Дуза дилээн кыйгы” бе азы тенек чорук бе?
Следующая запись
Шүлүк — тыва литератураның үндезини
Меню