Өлүм чок полктуң уруу

previous arrow
next arrow
Slider

Эки турачы санитар да­йынчы Дарья Намзыраевна Кууларның (Одан-оол) уруу Дина Ондар авазының болгаш ооң эштериниң фронтучу оруун шинчилеп, материалдарны чыып, номну үндүреринге белеткээн.

«Белен эвес ажыл болду. “Эглиш дивээн экер-эрес кыс­тар” деп адап алдым. Михаил Сундуйнуң “Эки турачы тыва эскадрон” деп ному, авамның санитар эштериниң дугайында сактыышкыннары меңээ улуг дуза болган» – деп, ол чугаалады.

— Силерниң үндүрер деп турар номуңарның ылгалы кандыгыл?

— Тыва эки турачы санитар уругларның дайынчы оруу, тайбың күш-ажылы болгаш салым-хуузу-биле холбаалыг чүүлдерни ында чыып бижээн мен. Оларның дугайында аңгы ном үнмээн болгай. Эки турачыларның дайынчы белеткелин хынаан командирлерниң бирээзи генерал Ока Иванович Городовиков деп билир бис. Бо генерал калмык чоннуң чоргаарланыр кижилериниң бирээзи. Хамаа­ты дайынының киржикчизи, Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде тыва эки турачылар кирген аъттыг шериг кезээн командылап турган.

Деражно, Сурмич суурлар таварты Дубно хоорай угланыышкынныг тулчуушкуннарның болуп турган черлери тулаалыг черлер-дир. Аңаа шаап халдаарынга танкылар ышкаш аар шериг техника белен ажыглаттынмас, ынчангаш аъттыг шериг кезектери аңаа кол дайынчы күш апарган.

Сурмич суур эрте-бурунгу украин шивээ-дир. Ону Богдан Хмельницкий үезинде-ле туткан. Бо суур-шивээни тулаа аразында кургаг черде туткан. Дубно баар орук уунда суур-дур.  Ынчангаш шаг шаандан тура-ла, кончуг шериг стратегтиг ужур-дузалыг. Немецтер бо суур-шивээни улам быжыглааш, аңаа танкыларны чажырып тургузуп алган. Дубно хоорайны хостаарда, албан Сурмич  таварып эртер. Ынчангаш Сурмич кончуг кадыг-берге, хан төгүүшкүннүг тулчууш­кун болган суур. Аңаа тыва эки турачылар киришкен. Бо суур дээш баштайгы тулчуушкун чедимче чок боорга, полктуң командири Попов шериг кезээн аткаарладып, дайынчыларны чаа тулчууш­кунга белеткеп, дыштандырар деп шиитпирлээн. Полктуң аткаарлаашкынын камгалаарынга тыва эки турачы дайынчыларны арттырып каан. Олар дээрге 17 кижи: Сат Бүрзекейниң пулеметчу взводунуң 11 дайынчылары база Куулар Дажы-Серенниң танкыга удур бөлүүнүң 6 дайынчылары. Немецтер хөй күш-биле халдаар, тулчуушкунга тывалар шупту амы-тынындан чарлып болурун Сат Бүрзекей билгеш, оларның аразында чаңгыс херээжен кижини дириг арттырып каар дээш, санитар Ховалыг Биченге чагаа тудускаш, капитан Кечил-оолга чедирер дужаал бергеш, ону чорудупкан. Тулаалыг черлеп полкче чоруп оргаш, Бичен тулаага дүшкеш, оон арай деп-ле үнген. Сапыктары тулаага уштунуп чыдып каан. Улаштыр кызыл-даван чоруп орда, бичии оолдуг украин херээжен кижи таваржы бергеш, бодунуң сапыктарын Биченге уштуп берген чүве-дир. Бо дээрге да­йынга хаая болур таварылга-дыр.

Сат Бүрзекейниң пулеметчу взводунуң, Куулар Дажы-Серенниң танкыга удур бөлүүнүң дайынчылары эрес-дидими-биле тулчуп, немец шериглерни кургаг черлеп эрттирбейн, полктуң дайынчыларынга дыштаныр, шиитпирлиг халдаашкынга белеткенип алыр арганы бергеннер. Тываларның эрес-дидими чүгле полкка эвес, бүгү дивизияга билдингир апарган.

Авам мындыг таварылганы база сактып чугаалаар кижи. Совет болгаш немец шериглерниң оңгуларының аразы бир катап 300-400 метр чоокшулай берген. Немец солдаттар дүне аажок хөглеп, ырлап-шоорлап шаг болганнар. Даң бажында олар шимээн чок баарга, тыва эки турачылар аяар, шимээн чок үңгеп чоруткаш, чаңгыс-даа боо атпайн,  фашистерни узуткааннар.

Полктуң разведка начальниги сураглыг Николай Кузнецов, дайзынның туруштары херек дээрге, санитар Вера Байлак  күүсеткеш кээйн дээн. Даштындан шериг эвес хеп кедип алгаш, Вера ийи немец солдаттарга хенертен таваржы берген. Олар ону бичии оол деп бодаан хевирлиг, аайын тыппайн кайгап турда,  адып каапкаш, полкче чедип келген.

Ровнону хостаанының 23 чылын 1967 чылда байырлап эрттирген. Аңаа тыва эки турачыларның делегациязынче мээң авам кирген.

— Солун-сеткүүлдерге үнген чүүлдерден номчуурга, силерниң аваңар биле Куулар Дончут өг-бүле улус турган, кады фронтуже чоруткан деп бижээн. Оларның дугайында чугаалап көрүңерем.

— Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелей бээрге, Тывага ополчен шерии чер-черлерге тургустунган, аңаа кирген кижилер дайынчы херектиң эге мергежилдеринге өөренип турган. Кызыл-Мажалыкка  ындыг өөредилгени Куулар Дончут эрттирип эгелээн. Ол  эртем-билиглиг, эрес-дидим кижи чораан. Тамбовтуң аъттыг шериг школазын дооскан. Авам биле Куулар Дончут таныжып алгаш, өг-бүле тутканнар. Мээң авам Дарья Куулар деп ат-фамилия-биле тыва эки турачыларның төөгүзүнче кирген. Куулар Дончут, авамның акызы Иргит Агбаан Ровно дээш тулчуушкунга маадырлыы-биле өлгеннер. Ол дээрге авамга канчаар-даа аажок улуг чидириг, кажыыдал болган.

Чүгле авамның эвес, өске эки турачы кыстарның салым-чолу дыка берге болган. Бавуужап Иргит Мадаевна өөнүң ишти-биле дайынче чоруткан кижи-дир. Иштиг апарганы билдине бээрге, ону төрээн чуртунче үдеп чорударын Тываның Москвага турган төлээ чериниң ажылдакчызы Оюн Мандараага дааскан. Поездиге эъди аарый берген.  Болотная деп демир-орук станциязынга божаан, оон улаштыр чанып орда, бир хонгаш, бичии уруу чок болган. Абаканга келгеш, чаш шара хөөкүйнү пөске ораагаш, демир-орук вокзалындан ырак эвес черге «шыгжап» каан.

Тыва эки турачы санитар уруг­лар амы-хуузунда база мындыг бергелерни эрткен.

— Дайын соонда аваңарның амыдырал-чуртталгазы кандыг болганыл?

— Ачам Одан-оол Даир Көк-Хунаевич эртем-билиглиг кижи, КУТВ-ту дооскан. Дайын үезинде Кызылга, революстуг аныяктарның төп хораазынга ажылдап турган. Тыва эки турачылар фронтудан кээрге, оларны уткаан даргаларның аразынга чораан. Ынчан авам биле ачам эң-не баштай ужуражып, ооң соон­да чоорту таныжып ап, өг-бүле туткан улус-тур. 1950 чылда бадыланчып алганнар. Оларның ажы-төлү сес кижи бис. Ада-иевистиң боттарының ажы-төлү ам үш кижи арткан бис. Ынчалза-даа уруг-дарыывыс хөй. Оларны баштап, дайын үезинде ававыстың тырттырган чуруун тудуп алгаш, Улуг Тиилелгениң чыскаалынга «Өлүм чок полктуң» одуругларынга базып чоруур-дур бис. Авам Республика Ордени, «Эрес-дидим чорук» деп медаль дээш хөй шаңналдарлыг кижи.

Мени «Өлүм чок полктуң» уруу деп чугаалап болур. Мээң авамның, ооң дайынчы эш-өөрүнүң маадырлыг чоруу, ат-алдары кажан-даа уттундурбазын дээш  кызып чоруур мен. Ооң бир херечизи — тыва эки турачы санитар кыстарга тураскааткан «Эглиш дивээн экер-эрес кыстар» деп номум боор.

Шаңгыр-оол МОҢГУШ чугаалашкан.

Арслан Аракчааның тырттырган чуруктары. #Шын

Меню