Рубрикалар

Алдын  курлавырның  эртинези

Аныяк-өскенге арга-дуржулгазын дамчыдып, бистиң аравыста чурттап чоруур алдар-аттыг хоочуннарывыс хүнден хүнче кызырлып турар. Оларга тыва нациявыстың алдын курлавырының эртинелери деп хүндүлүг атты тыпсыр-даа болза, ажырбас деп бодаар мен. 

Республиканың кайы-даа булуңунга чеде бээрге, шак-ла ындыг хүндүлүг кижилеривис бар. Оларның эки үлегерин эдерип чорууру – бистиң хүлээлгевис.

«Алдын курлавырның» база бир эртинези Чөөн-Хемчик кожууннуң өөредилге адырынга хөй чылдарда үлүг-хуузун киирип чораан башкы – Мойнак-Кара Коңзаевна Монгуш. Ол 1988 чылда РСФСР-ниң «Улус өөредилгезиниң тергиини» хөрек демдээниң, «Чылдың башкызы–1990–1991 чч», «Мергежилинге эң-не тергиини», «Методист башкы», «Күш-ажылдың хоочуну» дээш ниитизи-биле 30 ажыг шаңналдарның эдилекчизи.

Мойнак-Кара Коңзааевна Сүт-Хөл кожууннуң Кара-Чыраа суурунга малчын өг-бүлеге төрүттүнген. Школа дооскан соонда, Бора-Тайга ортумак школазынга кижизидикчи болуп ажылдай бергени аңаа башкы мергежилди шилип, салым-чолун ооң-биле доңнаарынга улуг идиг болган. Кызылдың башкы училищезин 1964 чылда дооскаш, Чөөн-Хемчик кожууннуң Теве-Хая школазынга ажылдап эге­лээн. Аныяк башкы эң-не баштайгы клазынга 44 бирги классчыларны уткуп алган. Чежемейниң-даа назы-хары дөгүй берген болза, баштайгы өөреникчилерин доозазын салаа базып санап, сактып орар.

«Лиана Хомушку биле Александр Чүлдүмнү чаңгыс партага олуртуп алган кижи мен. Олар сөөлүнде барып өг-бүле тудуп чурттай бердилер. Лиана Өлзей-ооловна Чүлдүм бодунуң дооскан школазынга директорнуң өөредилге талазы-биле оралакчызы болуп ажылдап чорду. Ол ам хүндүлүг дыштанылгада, а Александр Чүлдүм ам-даа школада ажылдап чоруур» деп сактып чугаалады.

Дөрт хана кадарбас…

Мойнак-Кара Коңзаев­наның өөнүң ээзи Маадыр-оол Давааевич Ховалыг бухгалтер. Өөнүң ээзиниң аайы-биле Элдиг-Хемге сес чыл амыдырап-чурттааш, ажы-төлүнүң школага өөренир үези кээрге, Хайыраканче көже бергеш, ол школага ажылдай берген.  «Ынчан ол школа Чөөн-Хемчик кожууннуң эң-не шыырак школаларының бирээзи турган. Директору Сорулга Чамыяңович Шеми чурттуг башкы. Ооң өөнүң ишти – Лидия Владимировна деп орус башкы чүве. Ажылдап кээримге, «Кызыл туктуг» школа турду. Ынчан «Кызыл туктуг» школа дээрге тергииннерниң тергиини чүве болгай. Ха­йыракан школазынга дөртен ажыг чыл иштинде ажылдаан мен. Оон Чадаана хоорайның бир дугаар школазынга методистеп, база дөрт дугаар школазын тудуптарга, чаа школаны бут кырынга тургузар сорулга-биле мени ынаар чалаарга, аңаа база беш хире чыл ажылдадым. Хүндүлүг дыштанылгаже үне бергеш, «Уран холдар» школазынга 6 харлыгларны школага белеткеп турдум.

Кызылдың башкы училищезинге сургуулдап турда, Вера Лукинична Ладанова, Игорь Чагович Эргил-оол дээш өске-даа кончуг шыырак башкылар Мойнак-Кара Коңзаевнаны өөредип чораан. «Бир дугаар черге ажылыңар турар ужурлуг. Ийи дугаарында өг-бүле, ажы-төл» деп сургап, «Бүгү күштү ажылче!» деп башкылары кыйгырып чораан. Башкыларыңарның эң-не уттундурбас чагыын амдыгаа чедир сактыр боор силер аа, башкы дээн айтырыымга ол мынчаар харыылады:

– «Ниити билииңерни бедидиңер. Шөлээ үезинде бажыңыңарга дөрт хана кадарып олурбаңар. Бүдүн делегейни кезип, улуг, чараш хоорайларже барыңар. Курорттарга барып дыштаныңар! Оон башка өөреникчилериңерге чугаалап бээр чүве тыппайн баар силер» – дээр. Башкыларымның ол сөстери угаан-медерелде пат сиңниккен. Ынчангаш чурттуң улуг болгаш чараш дээн хоорайларын доозазын кезип каапкан мен. Аян-чоруктаарга, кижиниң делегейже көрүжү бир тус­кай, өскелерден ылгалдыг апаар чүве. Ындыг башкы өөреникчилерге солун болур. Башкыларымның кижизидилгезинге, кыйгызынга аажок бердинип, чуртталгамны шак-ла ынчаар чурттап каан-дыр мен – деп, башкыларын сактып чугаалап олурда, Коңзаевнаның үнү безин дыңзып, патриотчу үелеринде дег апаар болду.

Мойнак-Кара Коңзаевна ийи кыстыг, тос уйнуктуг. Ол хөй санныг өөреникчи­лериниң иези дег башкызы апарган. Эге класс­ка эки өөредип каарга, олчаан эки өөреникчилер болуп, школаны доозуп, эртем-билиглиг улус болуп чоруй баарын ол эскерген.

84 харлыг хоочуннуң аныяк башкыларга чагыы:

Эге школаның методиказын эки өөренирин күзээр-дир мен. Өөреникчилеринге ынак болур. Бир эвес башкы кижи уругга ынак эвес, соок хамаарылгалыг болза, кандыг-даа уруг ону эндевес. Чайгаар-ла башкызындан оспаксыраар. Чоорту өөредилгези кошкак кижи апаар. Кижизиг, шынчы, эвилең-ээлдек өөреникчилиг болур дизе, башкы кижи, бир дугаарында, боду шак-ла ындыг кижи болур ужурлуг. Кандыг-даа уруг башкызының аажы-чаңын өттүнер. Башкы кижиниң эң-не кол сагыыр дүрүмнери ол-дур.

М.-К. Коңзааевна назы-хары элээн апарган-даа болза, бо хүннерде бажыңында немелде кичээлдерни хереглээн уругларга эрттирип берип турар. Ооң столунуң кырында «Как научить ребенка» дээш өске-даа өөредилге номнарын салып каан. Уруглар өөредир ажылын башкы уламчылавышаан деп чүве илдең.

Ам-даа кичээлдер эрттирип турар силер бе, башкы деп мээң магадаан айтырыымга, ол мынчаар харыылады:

– Бо методиканы тыва дылче очулдургаш, ном кылдыр парлап алган мен. Баштай ийи үжүк-биле, ооң соонда үш, оон дөрт, оон беш, оон алды дээш чоорту сөстер узап чоруй баар ужурлуг. Уруглар дораан-на хөй үжүктүг узун сөстерни номчуп шыдавас. Бо методика-биле ажылдааш, ада-иелерниң бедик үнелелин алдым. «Башкы, силерниң өөредип каан кижиңер «тергиин» демдекке өөренип тур» дээрге, башкы кижиге ол дег шаңнал турбас – деп, чоргаарал-биле чугаалады.

Мойнак-Кара Коңзаевна бүгү назынының иштинде уруг­лар өөредиринге бодун өргээн хүндүткелдиг башкы болду. «Хостуг үемде чүгле ном­чуттунар мен. Башкы кижи өөре­никчизинден хөйнү билир ужурлуг. Башкылаарындан өске ажыл кылып көрбээн мен. Чүгле башкылаар кижи-дир мен ийин» – деп чугаалады.

Айдын Ондар

Предыдущая запись
Школачыларга изиг чем
Следующая запись
Наркоманияны болдурбас дээш
Меню