Тыва дыл кажан-даа читпезин

previous arrow
next arrow
Slider

 

Тыва дыл башкыларының I-ги шуулганы

“Тыва Үндезин культура төвүнге” февраль 13-те башкылар, эртемденнер болгаш чогаалчылар шуулганга чыылган.

“Чүгле тыва дылды башкы­лаарының айтырыглары эвес, тывалар ада-өгбелеринден дам­чып келген дылынга моон соңгаар кандыг хамаарылгалыг болурунуң дугайында айтырыг көдүрлүп турар. Тываларның амгы аныяк салгалының бодунуң төрээн дылынга чугаалаарының болгаш бижиириниң байдалы бисти дүвүредип турар болгай. А ол чүгле башкылардан эвес, хамыктың мурнунда, бистиң ажы-төлүвүс аныяк ада-иелерден, тыва дылдың ажыглалын сайзырадырынга хамаарылгалыг албан организациялардан база кончуг хамааржыр болгай»

 Мария Күжүгет,

тыва дыл болгаш чогаал­ башкызы, Россияның Чогаал­чылар эвилелиниң кежи­гүнү, Тываның күрүне универ­ситединиң Тыва чогаал музе­йиниң эргелекчизи.

“Съезд чугула бо­лууш­кун-дур. Ооң ужур-дузазын бө­гүн дээрезинде чамдыывыс шоолуг-ла медереп билбейн турарывыс чадавас. Дараазында съездилерниң ажылынга чүгле башкылар, чогаалчылар, тыва дыл эртемденнери эвес, а ада-иелер дээш өске-даа кижилер хөйү-биле киржип кээр боор.

Лидия Ооржак,

Национал школаны хөгжүдер институттуң эртем ажылдакчызы.

Фойеге  чогаалчыларның “Тыва улустуң оюннарын – уруг­ларга” деп комплектизин делгээн. Серия­ның 10 номнарлыг ийиги томун парлап үндүреринге амгы үеде белеткеп турар, соонда школа бүрүзүнге халас бээр. Бо комплектини бир дугаарында Тываның алдарлыг хоочун башкылары Анай Балчыровна биле Валерий Ховалыгович Кара-оолдарга байырлыг байдалга тывыскан.

Шуулганның дискуссия шөл­деринге “Төрээн (тыва) дыл – өөредилгениң дылы болгаш өөре­нип шинчилээр эртем: байдалы, айтырыглары болгаш шиитпирлээриниң аргалары”, “Амгы өөредилге чорудулгазында төрээн (тыва) дылга өөре­дириниң этнокультурлуг утказы” деп айтырыгларны сайгарып чугаалашкан.

“Башкы” журналдың редактору Сайлыкмаа Комбу  эртем-методиктиг журнал бодунуң утка-шынарының талазы-биле Харылзаа болгаш информация яамызының башкарылгазынга эвес, а Өөредилге яамызының башкарылгазынга турза эки боор деп саналдаарга, өөредилге са­йыды Татьяна Санчаа бо саналды чүүлдүг-дүр деп хүлээп ап, “Башкы” журналды ТР-ниң Өөредилге яамызының башкарылгазынче ээлдирер шиитпирни хүлээп алганын съездиниң кир­жикчилериниң мурнунга чарлаан.

Күрүне Думазының депу­татта­рының саналы-биле шко­лаларга национал дылдар­ны болгаш чогаалдарны баш­кылаарының шактарын кызырар дугайында шиитпирни РФ-тиң Чазаа болгаш Өөредилге яамы­зы хүлээп алган болгай. Мындыг байдалга национал дылдарны болгаш чогаалдарны башкылаарының шактарын кызырбас аргаларын Россияның школалары дилеп эгелээн. Бистиң республикада тыва дыл болгаш чогаалды башкылаарының шактары кызырылбаанын, неделяда 5 кичээл бооп артканын Национал школаны хөгжүдер институттуң директору Сайзана Товуу илеткелинге демдеглээн.

Школа бү­рүзүнге тыва дыл болгаш чогаал кичээлдерин неделяда 5 катап эрттирерин директорлар шыңгыы сагыыр ужурлуг деп, сайыт Татьяна Санчаа даандырарга, шуулганның киржикчилери адыш часкаашкыннары-биле деткээннер.

Тыва дыл болгаш чогаал­ башкыларының ассоциа­ция­зының даргазы, Бии-Хем ко­жууннуң Туран хоо­райның № 2 шко­лазының башкызы Меңги Ооржак 2019 чылда кылып чоруткан ажылдар болгаш 2020 чылда план­нар дугайында шуулганның киржикчилеринге чугаалап берген.

Тыва дылды ажы-төлге уруг­лар садтарындан өөредип эгелээр ажылды Национал школаны хөгжүдер институт болгаш Өөредилге яамызы багай эвес чорудуп турганын демдег­лээн. Уруглар садтарынга тыва дылды өөредириниң программазын болгаш методиказын тургускан, аңаа дүүштүр бөдүүн уткалыг болгаш чараш өңнүг өөредилге номнарын 2019 чылда парлап үндүргеш, уруглар садтарынче тарадып чоруткан. Ада-иелериниң 70-ден хөй хуу­зу уруг­ларынга тыва дылды өөредир күзелдиг болганнар.

 Алдарлыг башкы Арыя Араптановна Алдын-оолдуң адын эдилээн Кызылдың № 2 школазынга тыва дылга болгаш чогаалга салым-чаяанныг уруг­лар, оолдарның тускай клазын ажыдар, аңаа  келир үениң чогаалчыларын, дыл болгаш чогаал эртемденнерин белеткээр план ТР-ниң Өөредилге яамызында бары съезд үезинде билдинген.

Тываның күрүне университединге тыва дыл болгаш чогаал башкыларын бюджет акша-хөреңгизи-биле белеткээр тус­кай сорулгалыг дугуржулганы РФ-тиң Өөредилге яамызы-биле чарар план барын  өөредилге сайыды  дыңнаткан.

ТР-ниң Дээди Хуралының Даргазы Кан-оол Даваа тыва дылды болгаш чогаалды башкылаарынга, хөгжүдеринге де­путаттарның талазындан деткимчени аазап, Хакасияның аэропортунда чарлалдарны хакас дылга чугаалап турарын дыңнаткаш, Тывага база чарлалдарны тыва дылга чугаалаарын чедип ап көрээлиңер деп күзелин илереткен.

Тываның Камбы-ламазы судурларны тыва дылче очулдуруп турарын, удавас хүрээлерге мөргүлдер тыва дылга болурун дыңнаткан.

Бистер, тывалар боттарывыс, төрээн дылывыска угаан-са­рыылдыг хамаарылгалыг, ажы-төлүвүске ону арыг-чаагай дам­чыдып берип чоруур болзувусса, тыва дыл кажан-даа читпес деп, филология эртемнериниң до­ктору Бичелдей Каадыр-оол съездиниң киржикчилеринге чугаалаан.

Ындыг-ла болзунам!

Шаңгыр-оол МОНГУШ. 

Ада Тюлюш, Чингис СААЯНЫң тырттырган чуруктары.

Меню