Авам — тылдың хоочуну

“Шынның” бийиринге

Россияның Президентизи В.В. Путинниң Чарлыы-биле Улуг Тиилелгениң 75 чыл оюнга тураскаадып, 2020 чылды «Ат-алдарның болгаш сактыышкынның» чылы кылдыр чарлаан. Ынчангаш мен бо чүүлүмге авамның дугайында сактыышкынны кылбас аргам чок. Мээң авамны Бичии-Уруг Буяндыевна Иргит дээр. Ол 1923 чылда Тыва Арат Республиканың Мөген-Бүренге төрүттүнген. Ынчан аңаа кожуун-даа, суму-даа турбаан. Чон анаа хуу амыдыралдыг, мал-маганын өстүрүп, чурттап чорааннар.  Ам чораан болза, таптыг-ла 97 харлыг турар.

1925 чылда Барыын-Хемчик кожуун тургустунганда Мөңгүн-Тайга Барыын-Хемчик кожууннуң Мөңгүн-Тайга сумузу бооп тургус­тунган. Оон 1941 чылдың март айда Тыва Арат Республиканың Биче Хурал Президиумунуң улуг кожууннарны бичеледир дугайында шиитпири-биле Мөңгүн-Тайга кожуун аңгы кожуун бооп тургустунган. Мөңгүн-Тайга ко­жуун тургус­тунган соонда, ооң Каргы болгаш Мөген-Бүрен сумуларынга хөй-ниити организациялары тургустунуп эгелээн. Авам Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелеп турда, ТАР-ның Улустуң Революс­туг партиязының кежигүнү болу берген. 1941 чылда аныяк партия кежигүнү кижини авамны Мөген-Бүренниң дасык (херээ­женнер) даргазынга соңгаан. Кожуун тургустунган соонда, ССРЭ-же оор езу-биле фашистиг Германияның Адольф Гитлерге баштаткан аг-шерии халдап кирген. Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелээн. Ол үеде Тываның Революстуг намының «Бүгү-ле чүүлдү фронтуже, бүгү чүүлдү тиилелгеже!» деп кыйгырыы-биле ССРЭ-ге дузалаар ажылдар бүгү Тывага, ооң иштинде ырак-узак, кыдыг-кызыгаар, эвээш санныг чурттакчылыг Мөген-Бүрен сумузунга эгелээн. Авам дасык даргазы болгаш, фронтуга дузалаары-биле улусту эвилелдеп, Мөген-Бүренниң чонундан мал-маган, акша-төгерик, аъш-чем, идик-хеп чыыр ажылдарга кончуг идепкейлиг киржип турган.

1944 чылда Тыва Арат Респуб­лика ССРЭ-же эки тура-биле каттышканының соонда, авам Тываның Революстуг намының кежигүнү турган болгаш, СЭКП кежигүнү кылдыр шилчий берген. Мөген-Бүрен сумузунуң чону Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында, боттарының шаа-биле фашис­тиг Германияны тиилээринге улуг үлүг-хуузун киириштирген. Авамның кады төрээн дуңмазы Долгар даай-авам: «Мээң угбам дайын чылдарында дарга чораан кижи боор» — деп бо-ла чугаалап олурар чүве. Шынап-ла, ол үеде чон кончуг бөдүүн, кижизиг болгаш удуртукчуларын кончуг хүндүлээр, оларның чугаазын дыңнаар турганнар.  1945 чылда, Улуг Тиилелге соонда, авамны да­йын чылдарында ак сеткилдиг ажылы дээш «Бистиң херээвис шынныг, бис тиилээн бис» (Наша дело правовое – мы победили) деп, Сталин башкының овур-хевирин сиилбээн медаль-биле шаңнаан. Авам ол медалынга чоргаарланыр турган. Ол кандыг-даа юбилей медальдарынга хамаарышпас, а дайынчы шаңналдарга хамааржыр. Оон аңгыда, авам Улуг Тиилелгениң юбилейлиг медальдары-биле каш удаа шаңнаткан. Ынчангаш авамны езулуг-ла тылдың хоочуну, сүт дег ак сеткилдиг кижи-дир деп бодап чоруур мен.

Оюн-оол АМЫРТАК, Күш-ажылдың хоочуну.

Мугур-Аксы суур. #Шын

Меню