«Буянныг өргээниң» ээзи – сагынгыр, дидим даараныкчы

previous arrow
next arrow
Slider

Чиңгине байырлалывыс — Шагаа айы моорлап келди. Кел чыдар Шагаа байырлалынга баш бурунгаар белеткенип, аал-оранывыс арыглап-аштап, идик-хевивис белет­кээр үе чоокшулаан. Тыва хепти даарап турар мастерлер хөй, ынчалза-даа чонга ону калбаа-биле өөредип турар кижилер санныг. Оларның бирээзинге Кежикей Олеговна Шарый-оол хамааржыр.

Боду англи дыл башкызы-даа болза, амгы үеде даараныр цех ажыдып алган. Күзелдиг улуска, кыска хуусаада тыва хепти даарап өөретпишаан, айда бир катап халас мастер-классты эрттирип турар. Ооң-биле чугаалашкаш, чону дээш, тыва национал чоргаа­рал дээш, чүгле сагыжы аарып чоруур эвес, херек кырында ону чонга нептередип чоруур кижи деп билдим. Ооң кылып турар буянныг ажыл-ижин «Шын» солуннуң номчукчуларынга таныштырайн.

«Чогум дааранып-даа чор­баан мен, чүгле аргыттынар турган мен. Бо ажылды эгелээримде, октаттынып турар дүк, кешти хараадап, ону болбаазырадып, ажыг­лалче киирерин бодап чораан мен. Бир талазында, бодум боткур кижи болгаш, чараш хеп бүрүзү таарышпас. Аргыттынар машина садып алгаш, бодумга хеп чогаа­дып, аргып турган мен. Ол ажылдарым-биле Тывага болган мөөрейлерге киржип, шаңналдыг черлерни ап турдум. Чоорту дааранып, аргыттынып чоруур шеверлер мөөңнежип алгаш, сүмелешкеш, Дизайнерлер эвилелин тургузуп алгаш, тыва хепти сайзырадып, даарап өөренип эгелээн бис. Эвилелдиң даргазынга Елена Николаевна Ооржакты, оралакчызынга мени соңгуп каан. Чоорту кезек таныжар уруглар сүмелешкеш, аңгы бөлүк кылып алгаш, оовусту «Тыва мода» дизайнерлер ассоциациязы деп адап алган бис. Боттарывыстың күжүвүс-биле «Тыва мода» сеткүүлүн кылгаш, аңаа тыва тонну, эдек тонну дээш өске-даа чүүлдерни канчаар даараарын айтып, быжар ма­йыын үндүрдүвүс.

Кеш, дүк-биле ажылдаар күзелим ол-ла хевээр чыдып берген. Херек кырында кылып эгелээ­римге кеш, дүктүң ажылы дыка улуг, ынчангаш өртээ база аартай бээр, кижи бүрүзү кылып шыдавас болду. Ам ынчаарга, кижи бүрүзү кылып шыдаптар, өртек-үнезинге күш чедиптер материал­ херек деп бодалга келгеш, вайберде бөлүүмде киржикчилер-биле сүмележип чугаа­лашкаш, синтепон материал-биле тоннар даарап эгелээн бис. Чоорту пөстү интернет садыглардан мөөңү-биле чүгээр өртекке чагыдып ап турар апарган бис. Пөстү чагыткаш, кожууннарда чагыкчыларже чорудуп-ла тур мен, оларым ыыт чок. «Канчап тур силер, уруглар?» дээримге-даа, харыылаар кижи чок. Чугаалажып келзивиссе, даарап билбес улус болган. Ынчаар, оларны өөредир бодал тывылган. Вайберге өөредирге, черле дааранып чораан кижи билип алыр, а дааранмайн чорааннарга болдунмас болду. Бөлүүмде улус вайберге эвес, «Карак-биле көөрге эки, бисти өөредип көр» деп, боттары дилеп туруп берген. Оларны өөредир чер чок. Ол-бо черлерге борас­танып турувуста, өөм ээзи даараныр чер кылып берген. Өөм ээзи, өг-бүлем, авам мени мынчаар деткээнинге дыка өөрүүр мен. Олар эвес болза, мынчаар улус өөредир харыым кайдал.

Кылдырып алган черимге бодумнуң канчаар билип турарым-биле өөредип эгелээн мен. Ынчангы чагыдып алган пөстерин тудуп алгаш кээп эгелээрге, «Меңээ даа­ратпайн, боттарыңар өөрениңер» дээш, кады олуруп алгаш, халаска өөредип эгелээн мен. Бодумнуң билип турарым-биле бөдүүнчүдүп каан хевирин, чевен кижи безин быжып, даараптар кылдыр белеткээш, мас­тер-класстарга көргүзүп турган мен. Оон боттары-ла, «Ам чеже силерни чаза базар бис, Олег­овна, чаңгыс аай эки өөренип алыр кылдыр төлевирлиг курс­тардан кылып көрүңер» дижип, өртек-үнезин боттары-ла тургузуп алганнар. Эрткен чылын 5 бөлүк өөренип доос­кан. Олар боттарының кожуун, суурларында күзелдиг кижилерни тыва хеп даараарынга өөредип, чагыг езугаар даа­рап турарлар. Кээп турар бөлүкчүлерим боттарының аразында бо бажыңны «Буянныг өргээ», «Институт благородных девиц» деп адап турар апарганнар (каттырар). Күзелдиг кижи бүрүзүн өөредип турар мен, буянныг өргээниң эжии кезээде ажык. Ине тудуп көрбээн уруглар-даа кел­геш, тыва тонну чүгле бодунга эвес, ажы-төлүнге, чоок кижилеринге даарап алгаш, чоруп турарын көргеш, сорук кирер-дир мен.

Тыва хеп-биле ажылдап эгелээш ону хүндүлеп, сонуургап эгелээн мен. Шын даарап өөренип алыр дээш, Алдан-Маа­дыр аттыг музейде шаандагы тыва хептерни та чеже дилеп көөр кижи мен. Музей ажылдакчылары бужурганмайн, меңээ көргүзүп-ла турар. Ооң-биле чергелештир, тыва хеп дугайында номнарны, эртем ажылдарын база номчуп тур мен. Тыва национал хептиң дугайында хөйнү билген тудум, ооң ханы утказын билип, хүндүлээрим дам барган. Тыва хепти даарап турар шеверлер хөй болгай. Ынчалза-даа национал хевивис аразында «Эдектиг тонну» чон даарап кедер болза деп, улуг күзелим бар. М.О. Сиамбиль, А.А. Сиамбильдиң «Традиционный тувинский костюм», Р.Б. Ховалыгның «Тыва үндезин хеп» деп номнарында бижээни-биле «Эдектиг тонну» база даарап өөредип турар мен. 

Эдектиг тон

Ону даараары белен эвес, албан сагыыр ужурлуг хемчег­лерлиг. Тоннуң каас­талга, шыйыг, өң-чүзүн бүрүзү уткалыг, 3,7,9, 11 деп ыдыктыг саннар кирип турар. Тоннуң адаккы кезээ — чер ие, кыры дээр ада деп көрүп турар. Шаан­да чиңгир өңгүр өңнер-биле даарап турган. Бай-шыдалдыг улустуң кедер хеви. Ынчалза-даа өг-бүле бүрүзүнге турган деп билир мен. Шаандакы базырыктарны казарга, көрзүңерзе, кайы хире бай-шыдалдыг, күчү-күштүг чон турган-дыр бис. Ооң чажыды эдектиг тонда деп, бодум ынчаар хүлээп алган мен. Ону херээжен кижи бүрүзү чүгле төл бодарадыр үезинде кедер. Ол үези эрткен, азы келбээн кижи кедип болбас. Шыгжаары безин тускай, хүндүткелдиг бедик черге шыг­жаар, арыг-силиг кылдыр эди­лээр. Кымга-даа ачыладып болбас. Чүгле хан төрээн кижилер салгал дамчып эди­лээр. Хүндүткелдиг эдилээрге-ле, адаанда элбек эдээн таварыштыр черден энергияны кижиге берип турар деп бүзүрээр мен. Эскерген чүүлүм, эдектиг тонну бодумга даарааш, кедип эгелээримге, шупту чүве эки талазынче аайлажып, өг-бүлемде, ажыл-ижимде ажыл-херээм чайгаар боттанып турар апарган. Бо тонну кедиксээн кижи бүрүзү база кедип шыдавазын эскердим. Үези кээрге, боду-ла бо тонче орук ажыттына бээрин чижектерге көрдүм. Эдектиг тонну республикада 2 кижи даарап турар. Та чүге, өске мастерлер сонуургавайн турары ол. Хүндүлээрим эдектиг тонну бир дугаарында авамга даараан мен. Ындыг дээди тонну баштай кедеринден дидинмээн мен. Авамның хар-назыны ол тонну кедеринге дүүшпес-даа болза, белекке берген мен. Ону авам хүндүткелдиг черде азып алган турар-ла-дыр.

Тон сарыг шажынчы кижиге чоок, даа­раар хевири субурганга дөмейлешкек. Тоннуң узуну черге дээр-дегбес, эдээ элбек, черден энергия алыр. Ол үнген энергияны белде кур дозуп турар. Эр кижини херээжен кижи сорук киирип, энергияны берип турар. Ооң-биле ада кижи чалгынналып, ажы-төлүн азырап, маадырлыг чоруктарны кылып чоруур деп бодаар мен.

Ол тонну даарап өөредирде, баштай эртем ажылынга даянмышаан, бодумнуң амыдыралга көрген таварылгаларымны, канчаар хүлээп алганымны чугаалап, утказын билип алырга, ынчан өөредип турар бис. Эртемденниң ажылында тоннуң эдээн дургаар даараан беш аңгы өңнү тайылбырлап каан, кара өңден эгелээш, алдынналчак өңге чедир бар. Ону кижиниң чуртталгазында эртер чадалары кылдыр көрген. Карадан алдын-сарыг өңге кээрге, мерген угаан­ныг, оожургалды алган үези деп турар. Ынчан кижи алдын-мөңгүн, материалдыг ажык-кончаа эвес, көңгүс өске чүүлдерни үнелеп, билип, меңээ дээри чидип, улуска экини кылырын бодап эгелээш, эң сөөлүнде дээди чада дээр адага чедер дээн уткалыг. Ону даарап олургаш, кижи бүрүзү чайгаар-ла «Ам кайы чадада мен, кижилерге кандыг багай чүве кылып чораан мен, чүнү эки кылган мен» дээр айтырыгны бодунга салып олурар. Уруглар аразында «Сен кайы чадада хевирлиг сен, мен мында хевирлиг мен» дижип олурарлар. Бодум эмин эрттир чоокка хүлээп, ону немей сайзырадып алганым-даа чадавас, анаа эвес ыдыктыг тон кылдыр хүлээп алганым, аңаа бүзүрээним ындыг болган. Ындыг буянныг, хүндүткелдиг, кижини чайгаар-ла сорук киирип келир чараш тонувусту калбаа-биле кедип, даарап өөренип алыр болза дээн сеткилим ирги бе. Тонну даарап азы садып кеткен уруглар элээн үе эрткенде, четтиргенин илередип кээп турары дээрге, анаа чүве эвес деп бодап чор мен. Амгы үеде уруглар ону байырлалдарда, дагылгаларда кедип турар. Өңнерин база боттарынга таарыштыр кылып ап турар. Кол-ла чүве – утказын чидирбейн, шын даарап өөренири. Улуг назылыг шевер угбайлар келгеш, меңээ чагыг-сүмезин берип, чамдык чүүлдерни «Мынчаар кылырга шын» деп айтып берип турарынга өөрүүр мен».

Кежикей Олеговна алгы-кеш, дүк-биле ажылдаар күзели боттаны бээринге ам-даа бүзүреп, бичиилеп белеткенип турар болду. Чондан бөрү, дилги, хой дээш өске-даа кештерни, ыт дүгүнден эгелээш, өске-даа дүктү чондан хүлээп ап турар. Алгы тоннар, чеңи-чоктар дээш, оон-даа өске тыва хептерни даарап, аргып турар. А ону чонга калбаа-биле өөредип, кижи бүрүзү кедиптер, садып, даарап аптарын чедип алырын кызып чоруур. Амдыызында болдунар шаа-биле чонну өөредип, кирген акшазы-биле бичиилеп даараныр машиналарны садып ап турар. Мал-маган тудуп чоруур кырганнарның өөрүп четтирген сөстерин дыңнап, оларга орулга киирип берип чоруур. Кымга-даа дөмейлешпес, тыва кижиниң езу-чаңчылдары, оюннары, амыдыралын көргүскен чурук каасталгалыг хептер дээш боттандырыксап чо­руур ажыл-херээ чогуп, кылып чоруур буянныг үүле-херээ бүдүп-ле чорзун, хөй ажы-төлдүг иениң.

Даараныр курстарда өөренип турарларга сөс:

Ольга Лайзап, 4 уругнуң 11 уйнуктуң иези: «Бодум бакка-сокка даараныр турган мен. Баштай вайберде бөлүктен өөренип ап турган мен. Маңаа курстар кылыптарга, улгады берген кижи эпчогун аа, ында шупту аныяктар ирги бе деп бодап олурган мен. Күзел күштүг боорга, албан-биле мал-маганым ча­гааш, Чеди-Хөл кожуундан келгеним бо. Кээримге, мээң үе-чергем улус бар болду. Өөренири кажан-даа орай эвес деп чүве бо-дур. Бир дугаар тонумну уйнуумга даарадым. Олеговнаның башкарылгазы-биле чараш тон даарап алгаш, бодум безин бүзүревээн мен. Бисти «Шыдаар силер, кылыңар» деп-ле турарга, кижи бүзүрей бээр болду. Пенсиялай бергеш, чүнү канчаар кижи боор мен деп бодап чораан мен. Ам кылыр ажылым тыптым. Ажы-төлге база дузалажыксаар болгай. Ат болган буянныг өргээ-дир. Маңаа өг-бүлем хепкерип тур мен. Анаа-ла туткаш, даарай бербес, кижи бодунуң чоок кижилеринге йөрээлди салып, эки сеткилди сиңирип олургаш, даа­раан хеп болур. Эдектиг тонну даарап кедиксээн мен. Ынчалза-даа ооң утказын билип кээ­римге, меңээ таарышпас болду. Ам кернимге даараар деп бодап алдым. Ол тонну кедер ужурлуг херээжен кижи, ол аймакка эки чүүлдү бөлүп, чыыр деп билген мен. Мындыг эки ыдыктыг тонну шупту чон кедип, эки чурттаар болза деп бодап тур мен. Маңаа чүгле ол тонну даарап өөренир эвес, кижини эки орукче углаар суртаал ажылы база бар боорга, аравыс­та «Академия благородных девиц» деп баштактанчыр бис. Бо курска 3 тон, бир чеңи-чок даарап алдым». Ам чана бергеш, шупту чоок улузумга даарап, күзелдиг кижилерни өөредир мен».

Айгерим Куулар. Сүт-Хөл кожуун: «Чүгле аргыттынар турган мен. Тыва хеп даарап өөренип алыксаар мен. Чеже-даа торгуну үрээн мен. Кежикей Олеговнаның тыва хеп дээш сагыжы аарып, ону сайзырадып, чонга өөредип чоруу­ру дыка эки. Харам чокка шупту чажыдын айтып берип, кандыг херекселдер ажыглаарындан эгелээш, шуптузун айтып берип, даараныр пөстү бе­зин чиик өртекке чагыдып берип турар. Дыка эки өөренип алдым, эртеми башкы кижи болгаш ындыг ирги бе. Тыва хепти тайылбырлааш, «Ындыг кончуг чараш, уткалыг хептиг чораан улус тур бис» деп тайылбырлаар­га, кижи улам чоргаарланып чоруур чүве-дир. Неделя өөренип тур мен. Бир тонну даараан, бирээзин быжып, белеткеп алдым. Анаа-ла акша чок деп олурбайн, маңаа өөренип алгаш, орулга-даа кирип болур деп билдим».

Наталья Намчыкай Улуг-Хем ко­жуун­дан, амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада: «Авам шевер чораан болгаш, ооң аайы-биле бичии дааранып чордум, ынчалза-даа тыва хеп даарап билбес турган мен. Тыва хевивис дуга­йында хөлчок-ла чоргааранчыг чүүлдерни билип, хей-аъдым бедий берген ышкаш болду. 15 хире кижини өөредип тур бис. Хөй эш-өөр-биле бот-боттарывыс сүмележип, чугаалажып ажылдаарга, дыка эки-дир. Өөренип доосканнар сагыш-сеткили сергек, ол үениң дургузунда чаңгыс эвес тонну даарап алгаш чанып турлар. Ине-даа тудуп көрбээн урулар келгеш, даарап турлар ышкажыл. Ажыл чок деп олурбайн, дааранып өөренип алгаш, ажы-төлүн-даа хепкерип, артыкшылдыын садып-даа олургай-ла. Шагаа база чоокшулаан, тыва хептен боттарывыс даарап кедээлиңер».

Аржана ЧАМЗЫРЫН.

Арслан АРАКЧААНЫҢ

Меню