Рубрикалар

Чогаалчының агайы

Хоочунга мөгейиг

📢Чогаалчының агайы

Республиканың парлал­газының хөгжүлдезинге улуг үлүг-хуузун киирген эневис, Тываның ном үндүрер черинге хөй чылдар дургузунда редакторлап ажылдаан Дырбак Халбыновна Кюнзегеш май 1-де 90 харлаар.

Дырбак Халбыновна солун болгаш долу утка-шынарлыг чурттап чоруур эне. Тыва чечен чогаалдың болгаш чогаалчыларның дугайында чугаалажыр болза, угбавыс хөйнү төөгүп бээр. Ынчангаш хүндүлүг эневисти тыва литератураның алдын “шыгжамыры” дижир бис.

Чадаананың школазынга өөренип тургаш, солун-сеткүүлдерден Юрий Кюнзегештиң шүлүктерин номчааш, оларны 50-60 харлыг ашак кижи бижип турар деп бодааны солун. Кызылдың дугаары 2 школазынга өөренип турган уруглар сонуургап номчуп турары шүлүктериниң автору школачы оол деп чугаалаарга, ооң шүлүктерин улам сонуургап номчуур апарган. Кызылдың дугаары 2 школазынга элээди уруг Дырбак өөренип кээрге, 7 классчы оол “Сылдысчыгаш” солунда ажылдап турар аныяк шүлүкчү Юрий дугайында аңаа бо-ла чугаалаар турган. Сөөлүнде билдингени болза, Юрийниң “тускай даалгазын күүседип” турган оол болган. Дырбак биле Юрий эш-хуузу-биле таныжып алганда Дырбак уруг Юрий оолду “Юрий акый” деп адаар турган.

Өөреникчи Дырбак онгу классты дооскаш, “Шын” солунга корректорлап ажылдай берген. Абаканда башкы институдунче өөренип кирериниң мурнунда Юрий Кюнзегеш база “Шын” солунга корректорлап ажылдап турган. Ынчангаш Дырбак биле Юрийниң улуг амыдыралче оруу “Шын” солунга башташкан деп болур. Амы-хууда чуртталгазы “Шынга” аайлашкан аныяктар 1952 чылда өг-бүле тутканнар.

Дырбак Халбыновна биле Юрий Шойдакович Кюнзегештер берге болгаш солун чуртталганы кады чурттап эрткеннер. Оларның эжи, сөөлүнде барып Тываның көскү күрүне ажылдакчызы апарган эжи Матпа Хомушку эштериниң бичии ынай дыкпыш өрээлинге аалдап баргаш, аптара кырынга тонун чаткаш, аңаа удуп хонганы аныяк өг-бүлениң амыдыралы белен эвес турганының херечизи-дир. “Мени аптара кырынга хондурган силер!” – деп, Матпа Самбууевич эпти-ле баштактанып чугаалаар чораан.

Эптиг-ээлдек хөглүг чаңы, аъш-чемниг холу дээш Тываның орус болгаш тыва чогаалчылары Дырбак Халбыновнага аажок ынак чорааннар. Сергей Пюрбю “Чогаалчының агайы” деп шүлүүн Дырбак Халбыновнага тураскааткан. Сергей Бакизовичиниң өөнүң ишти, орус омактыг Нина Дмитриевна: “Чүге чүгле Дырбакка шүлүк тураскаадып бижидиң? Меңээ база шүлүктү тураскаадып бижи” – деп, баштактанып “ажынгылаар”-даа турган.

“Кадарчы кыс дугайында баллада” деп шүлүглелиниң кол маадырының овур-хевирин Юрий Кюнзегеш ажы-төлүнүң авазы Дырбак Халбыновнадан, ооң бодунуң бичии уруг чораанының дугайында сактыышкын чугааларындан дөзевилеп алган. Шүлүглелде мындыг сюжет бар.

Чаъс дүшпес чаглак черде
Чажырып каан чүве
ышкаш,
Ногаан карттыг, элээн улуг
Номнуң азыы көстүп
чыткан.

Бо болуушкун бичии Дырбак-биле ылап-ла болган. Сүт-Хөлдүң Көжээ-Бажы деп черге өшкү-хой кадарып чо­рааш, Пушкинниң “Капитан уруу” деп номун тып алган.

“Капитан?!.” Чүү дээн чоор ол?
Канчап ону билип аарыл?…” –
Чаш төл эки аайын тыппаан,
Чаагын нугуп бодангылаан.

Номну кым черге чажырып каанын билип алыр дээш, бичии Дырбак Көжээ-Бажынга мал кадарып ойнаар оолдардан айтырарга, олар черге ном кагбаан болганнар. Оларның бирээзи Тываның көскү күрүне ажылдакчызы апарган Чимит-Доржу Байырович Ондар.

Байыр оглу Чимит биле
Седенчаптың Доржузу бе?
Маңаа ойнаар – согун, чалыг
Селгүүстеп кээр оолдар
болгай.

Юрий Шойдаковичиниң чогаалдарының баштайгы номчукчузу, критиги база Дырбак Халбыновна.

Тываның улустуң чогаал­чызы Юрий Кюнзегештиң чогаадыкчы өнчүзүн Дырбак Халбыновна камныг кадагалап, тыва чоннуң амгы салгалынга, ажы-төлүнге дамчыдып берип чоруур.

Дырбак угбай частырыгны тывар дээнде,
Дытта дииңни часпас адар аңчы-ла ийин.
Шүлүктерниң өзээн өттүр үжеп-чиндип,
Шүүдеп оргаш, эңдере-ле эдип кааптар.

Домааң байы – сеткил-чүрээң ындын ыры
Дооза арыг, дошта тараа уруп каан дег,
Тоожу бүдүп, алдын шиш­кииш караан өткеш,
Доозавыска чаа белек ном-на боор-дур.

Улгатса-даа, өөренген чаңын салбас,
“Шынны” “быттап”, дыка шыңгыы эдип номчуур
Угбавысты чаптап өөрүп ханмас-тыр бис –
Шынчы нүүрнүң корректоржу үлегери.

Ажы-төлү, салгалдары эмчи-домчу
Төрээн чоннуң кадыкшылын быжыглажыр.
Аккыр халат буян кежиин шүмнээн боорга,
Төнмес чечек бөгүн өргүп сунуп тур бис.

Алызындан башкы билии ханы болгаш,
Ажы-төлүн кичээнгейлиг кижизиткен.
Шииткекчи, экономист – кым-даа бар-дыр.
Шилиттинген быжыг бүле авазы-дыр.

Салгалында саарлыкчы, эмчилер хөй –
Санаар чүве четче-бүрүн – айтырыг чок.
Самбылдай деп күдээ аңаа быжыг оорга,
Сагыш ышкаш бай, шиник агай-ла-дыр.

Өргүн чоннуг угбавыска ынчангаштың
Өвүрден-даа, Тожудан-даа, Сүт-Хөлден-даа
Өөрүшкү, кадыкшылды күзеп тур бис!
Өршээ бурган! Йөрээливис бүдер болзун!

Куулар ЧЕРЛИГ-ООЛ,
Тываның улустуң чогаалчызы.

Предыдущая запись
Тыва Республиканың Дээди Хуралының (парламентизиниң) Даргазы К. Давааның байыр чедириишкини
Следующая запись
Ажылчы чоннуг хоорай-суур, күрүне-чурт улам хөгжүп-сайзыраар.
Меню