Дөгээ дагда Төре саңы

Шагаа-2020

Бо чаңчылды 2009 чылда Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол баштаан эр кижилер эң-не баштай эрттиргеннер. Оон бээр-ле Дөгээ даанга саң салырын чон“Төре саңы” деп адай берген. Бо ёзулалга киржири-биле республиканың кожууннарындан, сумуларындан, харын-даа мырыңай Россияның өске регионнарындан  кижилер кээп турар.

Ак Күске чылдың Шагаа бүдүүзүнүң эртенинде даң бажында караңгыда Дөгээ дагның баарын өрү саң салыр черже шууш­кан кижилер хөй.

Республикага билдингир кижилерниң бирээзи, стюардессалап ажылдап чораан Наталья Хомушкуга ужуражы бердивис.

– Мээң эжим Хакас Республиканың улустуң артизи Людмила Александровна Арыштаева тыва Шагааны көрүксээш, албан-биле Кызылга келгени бо-дур – деп, Наталья Балгановна чугаалаарга:

– Тыва улус Шагааны канчаар­ эрттирерин шагда-ла дыка со­нуур­гап чораан мен – деп, Людмила Александровна эжинге улажы берди. – Дөгээ дагның бедиинге саң салырын көөр дээримге, ынаар херээжен кижилер барбас чаңчыл бар чүве ышкажыл. Ынчалза-даа сыгыр даң бажында, бедик дагга, ак Күске чылды уткааным меңээ чаа чогаадыкчы чедиишкиннерни сөңнээр боор.

– Ам-даа шыдаш, оглум – дээн үн дыңнааш, ооң уунче көре бээримге, элээди оол биле ачазы мээң үстүмде үнүп бар чорлар. Адашкылар-биле чугаалажыр дээш, оларның соон ызырты “саң салырже” үнүп келдим.

– Мээң оглум Мерген Күске чыл­дыг, 2020 чылда он ийи хар­лаар, чылы кирер. Бодунуң чы­лын оглум Дөгээ дагның бедиинге уткуп алзын, сүлде-сүзүү бедик болзун дээш, бээр үнүп келдивис – деп, Айдың Ооржак чугаалады.

Тываның Баштыңы чон-биле мендилежип, амыр-менди солушкаш:

– Чыл санаашкынын баштаан Күске чылы келгени-биле үениң ээлчеглиг база бир эргилдези эгелээн. Бистер ол чаа эргилдеже кирип, Күске чылын уткуп ап тура, эрткен үеже хая көрнүп, чүнү кылганывысты түңнеп, сайгарып, келир үеде чүнү кылырывысты бодап, мурнувуска чаа сорулгаларны салып турарывыс ол-дур деп чугаалады. – Бо даң бажында Кызыл хоорайның, ко­жууннарның, сумуларның саң­нарын база кыпсып үндүрер. Оран-таңдывыска мөгейип, чал­барып, оон кежикти дилеп алыылыңар. 

Шагаа бүдүүзү, саң салыры, чолук­шууру деп улусчу ёзу-чаңчылдар дугайында чыылган чон-биле Шолбан Кара-оол чугаалажып, аныяктарга айтырыгларны салып, харыыларны дыңнап, чамдыктарынга тайылбырны берген.

– Саң салырының ёзулалын­га киржири-биле бистиң хоо­чун­нарывыс болгаш өске ре­гион­нардан аалчылар Дөгээ даг­да келген. Тываның эң ат-алдарлыг кижилериниң бирээзи, тываларның аразындан хостуг хүрешке баштайгы спорт мастери, эртемден башкы Өргелээр Чүвүрекович Ондар бистиң аравыста тур – деп, Шолбан Кара-оол чонга дыңнаткаш, аңаа сөстү берген.

Шагаа байырлалы, Күске чылы-биле  Өргелээр Ондар чыыл­ганнарга байырны чедиргеш, аас-кежикти, каң кадыкшылды, ажыл-ишке чедиишкиннерни, ат-алдарны, акша-төгерикти кижи бүрүзүнге күзээн.

Тывада Шагаа байырлалынга өске черлерден келген аалчылар республиканың бүгү чонун­га ажыл-ишке, амыдыралга че­дииш­киннерни күзеп, байырны чедиргеннер. Чылыг сөстер, чаа­гай күзээшкиннер дээш Шолбан Кара-оол Красноярск, Екатеринбург, Москва, Абакан дээш өске-даа хоорайлардан келген аалчыларга өөрүп четтиргенин Тываның чонунуң мурнундан илереткен.

От бурганның дугайында чыылган чонга Джампел Лодой башкы тайылбырлаан соонда, Таңды кежииниң номун ламалар номчааннар. Күскениң ынак чеми тарааны номчулга үезинде лама башкылар болгаш кижилер черге, оран-таңдыга өргүп олурганнар.

Ном номчулгазы доозулган, оран-таңдыдан кежик ди­­лээриниң ёзулалы эрткен соон­да, Тываның Баштыңы Шол­бан Кара-оол үениң чаа эргил­дезиниң, Күске чылының саңын дээрже чалбыышталдыр кыпсып үндүрүп, ону ак чеминиң дээжизи-биле чемгерген.

Дөгээ дагның бедиинге кывыскан саңның дээрже бедидир чалбыышталдыр хып үнгени, харның бысканнап чаап турары ак орукту оштаан оран-таңдының онзагай эки демдээ-дир деп, Камбы-лама Лодой башкы тайыл­бырлаан.

Шаңгыр-оол Моңгуш.

Даян ДАНСЮРЮННУҢ тырттырган чуруктары. #Шын

previous arrow
next arrow
Slider
Меню