Хуваанак даштары-биле төлгелээри

Хуваанак салыксаан күзелдиг улус эгезинде хам кижиге арыгладып, аштадып алыр. Кандыг-даа шө-төлге кылырда, кижиниң күжү арыг, туруштуг болур ужурлуг. Хан-дамыр, эът-шыңган күжү эвес, кижиниң иштики күжү турар (энергия). Хам кижиниң алгыжының, ооң дүңгүр даажының болгаш боттуң бодалының күжү-биле кижи боду арыгланыр, күш кирер.

Тыва кижи хой кадарып, тайгалап чорааш, чайгаар-ла боттуң бодалының агымынче кирип, бойдустуң улуг арыг күжү-биле боду арыг­ланып, күш кирер. Шаанда тыва кижи хой-өшкү кадарып, аңнап-меңнеп, аржаан суг­лар баштары, арт-сыннар оваалары дагып, бойдустуң күштеринге чоок чорааны бодунга кончуг эки салдарлыг чаңчыл болуп турганы ол.

Хуваанак дажын кижи боду чыып алырга эки, аңгы-аңгы черлер, хемнерден. Даштарның саны 41 болур.

Хуваанакты бир херек дээш салыр. Чижээ, аарып турар кижиге – чүге аарый бергени дээш, чок болза, бир-ле чүү-хөөзүн чидирген азы чорук-херээ чогувайн барган, ажыл-агыйы, амыдыралы баксырап турар кижи дээш. А төлгелээрде, хуваа­накты ийи кожа адыжынга тудуп алгаш, ол кижиниң ады, адазының ады, фамилиязы, төрүттүнген чери, чурттап турар черин айтыргаш, шипшиир*, оон даштарны салыр азы чажыптар. Чажыптарга, дүшкенин көөрге, орук турар, ол орукту шинчилээр (күжү улуг кижилер мону чайгаар биле бээр).

Оон даштарны бөлгеш, үш аңгы үзүптер. Бир үзүгнүң даштарын ийи даштап чарар (азы үзер), сөөлүнде ийи азы үш даш артып каарга, кырынче салыр. Эгезинде оң холдуң адаанда үзүгнүң даштарын чарар, оон ортузунда, оон солагай холдуң үзүүн чарар.

Бир эвес баштайгы үш үзүгден үш-үш даштар артып калган болза, “тос баштыг” хуваанак дүшкени ол болур, эки хуваанактарның бирээзи.

Ооң соонда арткан даштарны үрүп-үрүп алгаш, база катап үш кезекке үскеш, ийи-ийи даштап чарып, 2 азы 3 артынчы даштарны ийи дугаар одуругга салыр, база-ла оң талазындан эгелеп. Ынчалдыр 3 дугаар одуругну база салыр.

Ынчап кээрге, одуруг бүрүзү үш кезектиг, бир кезекте эгезинде ийи азы үш даш бар. Үш даштыг кезектиң ийи дажын ап кааптар, чаңгыс даш артып каар ужурлуг.

Хуваанак даштары-биле төлге салдырган улус дыка бүзүрээр.

Үндезини:

Адыг-Түлүш Кара-оол Допчуң-оол оглу

СКИФ ХҮН ТҮРҮК УРАНХАЙНЫҢ ХУУЛГААЗЫН ТЫВАЛАРЫ. Тываның болгаш Россияның Дээди Хамының хуулгаазын хам көрүжү. Эдилгелиг, немелделиг 2-ги үндүрүлгези. Кызыл: Адыг-Ээрен, 2019.

Хуваанактың чамдык кезиин адаанда чурукта көргүскен.

* Шишпиир – заклинать, заговаривать; 2) напутствовать, ворожа на лопатке мелкого скота (Тыва–орус сөстүк, 1968). #Шын

previous arrow
next arrow
Slider
Меню