Рубрикалар

Идегелдиң черинде амыдырал

Совет Эвилели дүшкен соонда чон хууда ажыл-агыйлар тудуп, мал өстүрүп, хову-шөлдерге тараа-быдааны безин тарып эгелээн турган. Ынчалза-даа ол ажыл каш чылдар дургузунда хөндүрлүп чадап турганы чажыт эвес. Ажылды кылып тургаш, өөренир дээри-ле шын. Каш чылдар дургузунда чеже-даа кижи хууда арат ажыл-агыйын эгелээрин оралдашкаш, шиитпирлээри нарын айтырыгларга таваржып, ара кагган таварылгалар эвээш эвес. Ындыг-даа болза бот­тарының кызымаккайы, дем­­нии-биле, шаптараазыннарны ажып эртип, хуу­да ажыл-агыйын хөг­жүдүп чоруй барган улус база хөй.

Сөөлгү чылдарда Тывада фермерлер саны чылдан чылче өзүп орары өөрүнчүг. Таңдының каш чылдар дургузунда хоозурап чыткан тараалаң ховуларын фермерлер «диргизипкен» деп болур.
Фермерлерниң аразында кандыг-даа ажыл-агыйлыг улус бар. Тараа тарып, далган дээрбелеп, мал азырап, эъдин, сүдүн садып-саарып, болбаазырадып, ногаа-чимис өстүрүп дээш оон-даа өске. Бо удаада Таңды кожуунда СПоК «Земля надежды» деп көдээ ажыл-агый кооперативиниң ажыл-агыйы, чедиишкиннери, хүн бүрүде ажып эртип турар бергелери-биле таныжар сорулгалыг аалдап четтивис.
Кооперативтиң даргазы Алена Куу­ларга баштаткаш, ажылчы бөлүүвүс Кызыл хоорайдан үнүпкен. Балгазын суурдан ыңай чер оруктап Чагытай хөлдүң уунче халдыптывыс. Краснояровка суурдан ырак эвесте улуг ак бажың болгаш комбайн, трактор көстүп келди. Ногаажының аал-оранынга киргеш, аяк шайын ишкеш, шөлче үнүптүвүс. Кооперативтиң кылып турар ажыл-агыйы-биле база ал-боду-биле Алена Алек­сандровна бисти таныштырды.

ДЫҢ ЧАҢГЫС ХЕРЭЭЖЕН ФЕРМЕР
Алена хөй ажы-төлдүг өг-бүлениң дун кызы. Ол сес кады төрээннериниң улуг угбазы. Кара чажындан тура-ла көдээге өскен болгаш, чер ажылын, ногаа тарыырын кончуг эки билир. Аленаның удуртукчу талантызы кырган-авазындан келген деп болур. Ооң кырган-авазы Улуг-Хем кожууннуң Торгалыгга совхоз директорлап чораан. Дарга кижи аалдар кезип ажылдаарда, уйнуу Аленазын үргүлчү эдертип алыр чораан. Кырган-авазының ажыл-агыйын көрүп өскен Алена ам көдээ ажыл-агыйда херээжен удуртукчу болуп чедиишкинниг ажылдап чоруур. Алена Александровнаның ажыл-ижин, буянныг үүлезин билбес кижи Тывада ховар.
Чер ажылы-биле салым-чолун хол­баар деп шиитпирлээш, 2016 чылда Таңды кожууннуң Балгазын суурнуң чоогундан 800 гектар черни узун хуусаалыг арендага алган. Баштайгы чылында черни чардыргаш, картофельди тарыптарга, эрткен-дүшкен чон кымнар силер, чүге мында чер чардырып эгеледиңер деп кээп-даа турган. Оларның аразында анаа сонуургактар-даа, адааргактар-даа турган деп болур. Улуг ажылды эгелеп турда, бергелер турган, ынчалза-даа Алена Александровна дүжүп бербээн. Оон бээр ам сес чыл шуужуп эрткени бо. Кооператив хөгжүлдеже бүзүрелдиг базымнарны кылып, чылдан чылче туружу дыңзып орар дизе, хөөредиг болбас.
Алена Александровна амы-хууда орулга киирип алыр фермер ажылы-биле кызыгаарланмайн, чонунга ачы-дузазын чедирери-биле янзы-бүрү акцияларны чогаадып, боттандырып чоруур.
Эгезинде ажыл-агыйга чугула херек техника аймаан доозазын күрүнеден арен­далап алгаш турган. Комбайн, трактор болгаш картофель олуртур техниканы күрүнеден грант ойнап алгаш, деткимчеге алган.
Кооперативтиң ажылын дөрт-беш кижи эгелээн. Амгы үеде кооперативте он кежигүн бар. Часкы тарылга үезинде чээр­би хире, а күзүн дүжүт ажаалдазында бежен хире кижини ажылда хаара тудуп турар. Ол хире кижини ажыл-агыйга хаа­ра тудуп турар дээрге кооперативтиң хөгжүлдезиниң бадыткалы-дыр.
Хөй ажы-төлдүг болгаш социал байдалы нарын өг-бүле бүрүзүн картофель-биле хандырар дээш, чазын Кызыл хоорайның болгаш Таңды кожууннуң чагыргаларының акшаландырыышкыны-биле «Земля надежды» көдээ ажыл-агый кооперативи бодунуң шөлүнге картофельди тарааш, суггарып, ажаап-тежээп чайлаар. «Өреге бүрүзүнге картофель» губернатор төлевилелди боттандырар сорулга-биле, чазын кооперативтиң шөлүнге картофельди тарааш, дүжүт ажаар үе кээрге, 100 хире гектар шөлде тараан картофельди кооператив канчап-даа ажаап ап күш четпес. Ынчангаш өөредилге черлерин база өске-даа организацияларны дүжүт ажаалдазынче чылдың-на хаара тудуп турар. Дузалашкан улус ажылдың төлевиринге картофель алыр. Ол ышкаш хууда кижилер база кээп картофельдеп алыр аргалыг. Республиканың аңгы-аңгы булуң­нарындан картофель ажаап ап кээп турар улустуң саны чылдан чылче өзүп орар.
2018 чылда ТР-ниң херээжен сайгарлыкчылар ассоциациязының даргазы, «Земля надежды» кооперативтиң удуртукчузу Алена Куулар Москва хоорайга болган бүгү Россия чергелиг «Чылдың херээжен директору» деп мөөрейге Россияның аңгы-аңгы булуңнарындан келген удуртукчу херээ­женнерниң аразынга тиилекчи болган.
Эрткен 2021 чылда «Чылдың херээжен директору” деп Россия чергелиг мөөрейге «Башкарыкчы салым-чаяанныг» деп номинацияга Алена Александровна төлептиг болуп, Россияның херээженнер ассоциациязының медалы-биле шаңнаткан. Тывада ногаа тарып өстүрүп турар херээжен фермерлер чок. Көдээ ажыл-агыйның бо берге адырында чаңгыс херээжен Алена Александровна болуп турар.
«Бергелер бар, ынчалза-даа чоннуң деткимчези мени хей-аът киирип чоруур» – деп, ол чонунга чоргаарланып чоруур.
Электри чагылары ырак эвес­те каш-ла базым черде, ынчалза-даа электри чырыы-биле фермерниң оран-савазы хандыртынмаан. Хүнден энергия ап ажылдаар амгы шагның тускай эдин ажыглап турар болдулар. Эрткен чылдың декабрь айда электри чырыын киирер дуга­йында чагыгны кылган. Удавас чырыкты киириптер дээрзинге бүзүрели бар.

КАДЫ ТАРЫП АЛЫЫЛ
«Идегелдиң чери» («Земля надежы») кооператив рес­публиканың чурттакчы чонунга «Кады тарып алыыл» деп төлевилелди эгелээн. Төле­вилелдиң утказы болза, чардырып, илииртеп белеткеп каан черге картофельди тарааш, күзүн ажаап алыр.
Картофель тарыыр черни шөлдүң ортузунда агып бадып чыдар Мажалык хем-биле суггарып турар. Черниң хөрзүнү кара. Кара хөрзүнге ногаа тарыырга, кончуг эки дүжүттү бээр. Картофель тарып алыр черлерни чонга берип турар. Бо хүннерде коллективтиг чагыгларны хүлээп эгелей берген. Чүгле картофельди, морковьту, свекланы эвес, а тарааны безин тарып ап болур арга бар.
«Ук акцияның эки талалары хөй. Амгы үениң ажы-төлүнүң гаждеттерже кире бергени кымга-даа чажыт эвес. Хоорайда каът бажыңнарда чурттап турар улустуң арыг агаарга дыштаныр аргазы чок. Ынчангаш өг-бүлези-биле кады шөлге ногаа тарып, ажы-төлдү ажылга өөредири дыка чугула. Ногаа-чимисти канчаар тарыырын, ажаарын холу-биле тудуп, караа-биле көрүп өзерге, эки ышкажыл. Ажаап алган ногаазын кыштадыр чиир. Чемненир столунуң кырынга бодунуң холу-биле кылып алган чеми турары дег эки чүве кайда боор. Бистиң бо кылып турар төлевилелдеривис таварыштыр чамдык аныяк-өскен фермер мергежилдиг болуксай бээрин канчап билир. Ооң мурнунда дег, чон демниг болзун деп күзеп турар мен» – деп, Алена Куулар күзелин илеретти.
Чер алгаш, ногаа тарып алыр дизе, 1 соток белеткеп каан чер­ниң өртээ – 350 рубль болур. Ук төлевирже черни чарар ажыл биле дүжүт ажаалдазынга чедир таңныылдааны база кирип турар.

КАЙГАМЧЫК КАРА ХӨРЗҮН…
«Чамдык черлер аажок курттуг болур. А бистиинде курт чок. Үргүлчү чогуур ажылдарны чорудуп, черни ажаап турарывыс алдары болуп турары чугаажок. Черни баштай андазын-биле чарыпкаш, ооң соонда борона-биле дескилээр. Ынчан амгызындан-даа артык чымчак апаар.Ынчаар чымчактап белеткеп каан черге ногаа кончуг эки үнгеш, элбек дүжүдүн бээр. Тываның хөрзүнү соңгаарның хөрзүнүнге көөрде, эки. Саян артында черлерниң хөрзүнү тулаа­ланчак боор. Ол чер адаандан шыгып үнгеш, сугланып кээр. А бистиң черивис иштинден кургаг, кончуг эки черлер-дир» – деп, Алена Александровна тайылбырлады.
Акцияга чүгле организация­лар эвес, а өг-бүлелер база киржип болур. Чеди-сес өг-бүле катчып алгаш-даа, тарып алгай-ла. Картофельдиң үрезинин боттары-даа ап болур. Бир болза, кооператив-биле дугуржуп алгаш, олардан-даа садып алыр арга бар. Картофель үрезини 1 кг дээш 28 рубль өртектиг болур. Довураан улгаттырарда, боттары-даа ажылдап болур, а бир эвес үези чок болза, долгааш, чагыг киирип каарга, довураан улгаттырып берип болур. Довураан улгаттырарга, бир сотоктуң 50 хире рубль. «Бистиң-биле ажылдаарга, чонга орулгалыг болур. Хоорайда чер чарып турар тракторлар чүгле андазын-биле чарып кааш чоруй баар. Шынында ол ажыл ындыг болбас ужурлуг. Чүгле андазынга чара соктуруп алгаш, кадыг черге картофелин тарып алырга, дүжүт эвээш болбайн канчаар. Андазын-биле чарган соонда, хоюглаар тускай херексел турар боор. А бистиң черни чүгле тарыптарынга белеткеп каан болур» – деп, Алена тайылбырлады.

«КАРТОФЕЛЬДИ ЧОНГА» АКЦИЯ УЛАМЧЫЛАП ЭГЕЛЭЭН
Ук акция Тывада дөрт дугаар чыл болуп турар. Чазын, күзүн тарылга шөлүнче кээр чайы чок улуска бо акция кончуг эптиг. Тарылга үезинде картофельдиң өртээн төлеп каарга, күзүн дүжүт ажааган соонда, дүжүттү хоорайга эккээрге, даңзы езугаар ап алыр. Чүнү-даа кылбас, чүгле акша төлээр. Бо үеде акция езугаар 1 кг – 25 рубль. Ол дээрге бир шоодайда 750 руб. Бир эвес күзүн 5 шоодай картофельдиг болур дизе, ооң өртээ 3750 рубльди, бир болза, мөөңү-биле, бир болза, күске чедир чартыктап төлеп ап болур. Ук акцияга чазак-чагырга чериниң ажылдакчылары, банк ажылдакчылары, судьялар, прокурорлар, эмчилер, башкылар, пенсионерлер дээш кандыг-даа улус киржип турар. Акция апрель айдан эгелей берген. Аңаа киржир дизе, дараазында дугаарже (89232642255) долгааш, чагыгны киирер. Чагыдыкчы бүрүзү дугаарлыг болур. Күзүн кайы хире картофель алыксаарыл, ооң өртээн төлээш, чегин тырттыргаш, Алена Александровнаже чорудуптар. Ооң соонда Вайберде бөлүкче акцияның киржикчизин киириптер. 2021 чылда ук акцияга 927 кижи киришкен. Эрткен чылын 5 шоодай картофель дээш 2 муң бичии ажыг акша төлеп турган болза, а бо чылын кайда-даа өртектерниң өскенин барымдаалааш, 5 шоодай картофельдиң 3750 рубль апарган.
1 килде 25 рубль дээрге чүгле республика иштинге эвес, а соңгаар хоорайларга деңнээрге, эң-не чиик өртек-тир. Бо акция чүгле бөдүүн чонга эвес, а садыг­лыг, кафелиг хууда сайгарлыкчыларга база эптиг байдалды тургузуп турар. Соңгаартан амданы шоо­луг эвес, өртээ аар картофель сөөртүрүнүң орнунга акцияга киржир болза, дыка-ла эки ийик. Бо чылын чүгле картофельге эвес, а свекла, морковь, капус­тага база акцияны чарлаан. Бо үеге чедир чүс ажыг өг-бүле чагыгларны киирипкен. Май төнчүзүнде оон-даа хөй киржикчи бар апаар дээрзи билдингир.

«КИРОВЕЦТИ» МАНАП ТУРАР
Свекла, морковь, капустаны көвүдедир тарып болур. Ынчалза-даа үрезин чажар тускай херексел чок. Ооң өртээ ийи чүс ажыг муңдан миллион ажа бээр. Кооператив ажыттынып турда-ла алганы комбайн биле чаңгыс трактору бар. Оларга немей ам бир комбайн болгаш «Кировец» деп улуг тракторлуг болуксап турар. Бир эвес техника четчир болза, 800 гектар черниң доозазын ажыглалче киирип шыдаптарынга Алена Александровна бүзүрелдиг.

КҮСКҮ АКЦИЯ БАЗА БАР
Күзүн дүжүттү ажаажыпкаш, картофель алыр арга база бар. Чамдык улус ону билир апарган. Келгеш картофельди чыып алгаш, кооперативке дузалашкаш, боттарынга база чыып алыр. Ажылдап алган картофелиниң чамдыызын малга-даа орнап ап турар улус бар боор чорду» деп, Алена Александровна чугаалады.
Чонга бергениниң артыын кооператив дугуржулга езугаар школалар, уруглар садтарынче, кафелерже дужаап акшаже хуулдуруп ап турар.
Тараа-быдаа болгаш эът-сүт дээш күрүнеден субсидияларны, грантыларны ап турар өске фермерлер Алена Александровна дег, чонга ачы-дуза акцияларын чорудуп турар ирги бе?
Айдың ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары

DCIM100MEDIADJI_0003.JPG

Предыдущая запись
Чон-биле ужуражылгаларны уламчылаар
Следующая запись
Бир чылдың түңнелдерин үндүрер
Меню