Иви санын 36 муң баш чедирер

Өдүген тайгазындан чыглып келген ивижилер Тоора-Хем суурдан ырак эвесте аяңга чадырларын, майгыннарын тип алганнар. Оларны чаңгыс черге ийи чылда чүгле бир катап эртип турар Ивижилер фес­тивалынга көрүп болур.

Сезен хар оранчок ашкыжеге чедир ивилерни ам-даа өстүрүп, ажы-төлү-биле көжүп-дүжүп чоруур Билдей Сирлеңовна Кол фестивальдың эң улуг хар-назынныг киржикчизи.

– Бичиимде билип кээримге-ле ивилер аразында чоруур мындыг кижи-дир мен ийин. Ивижилерниң шуптузу ындыг-дыр ийин, иви аразынга төрүттүнер, иви аразынга өзер, иви аразынга чурттаар – деп, Билдей Сирлеңовна чугаалап олурду. – Колхоз үезинден бээр иви кадарып ажылдап чор мен. Иви колхозка ол шагда кайын тыптып кээр боор ийик, база-ла ивижи өгбелеривистиң ивизи-ле ыйнаан ол. Колхозтуу кылып каан. Колхоз, совхоз үезинде ивилер Тожуга 30-40 муң-даа чедип турган-дыр ийин. Ам иви эвээжээн-дир.

Тожунуң ивизиниң саны эвээжээн-даа болза, ооң когу ам-даа үзүлбээн. Бичиизинден-не тайга-таскылга көжүп-дүжүп, чурттап чаңчыккан, кадыг-бергелерге шыдамык ивижи ук-салгалдыг аныяк ивижилер оларны азырап өстүрүп, баш санын көвүдедир сорулгалыг. Ивижи болгаш аңчы, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры хүндүлүг аттың эдилекчизи Эрестол Даржааның ат-сураа совет үеде бүгү Тывага диңмиреп, харын-даа мырыңай Совет Эвилелинге билдингир чораан. Тывага иви малды болгаш аңныыр ажыл-агыйны хөгжүдеринге бодунуң улуг үлүг-хуузун киирген бо ат-алдарлыг өгбениң ивижи болгаш аңчы ук-салгалы ооң ажылын уламчылавы­шаан. Ай-Суу Даржаа кырган-ачазының иви кадарып, аңнап чораан черлерин ээлеп, хууда ивилерин кадарып, өстүрүп чоруур.

– Сери тайгада алды өг-бүле кожа-хелбээ көжүп-дүжүп, иви малды малдап чоруур бис. Мен бодум хуумда чеден хире ивилерлиг мен. Ооң дөртен хирези кыс ивилер. Бо чылын шупту чүве чогумчалыг боор чүве болза, иви бүрүзүнден анайны онча-менди камгалап алыр боор бис – деп, Ай-Суу Николаевна чугаалады. – Ынчан мээң ивилерим саны чүс ажа бээр.

Аныяк ивижиниң бүзүрелдиг дузалакчызы – ооң кады төрээн он чеди харлыг дуңмазы Черлиг-оол. Ол бо чылгы фестивальга кээп шыдаваан, чүге дээрге тайгада ивилерин кадарып турар. Бо оол кырган-ачазы Эрестол Даржааның ёзулуг салгакчызы. Он алды харлыында-ла “Тыва Республиканың эң дээре аныяк ивижизи” деп хөрек демдээ-биле Черлиг-оол Николаевич шаңнаткан.

Эрестол Даржааның ук-сал­галы Ай-Суу биле Черлиг-оол Даржаа алышкылар ышкаш аныяк ивижилер эрес-шудургу ажылдап чорда, Тожунуң ивилери улам өзүп көвүдээр. Ивижилер барда – Тожу бар!

Иви ажыл-агыйын хөгжүде­рин­ге киирген улуг үлүг-хуузу дээш МУБ “Өдүгенниң”  ивижизи Ирина Кол, КАК “Шулуннуң” ивижизи Анатолий Бараан Ты­ваның Баштыңының Өөрүп четтириишкин бижии-биле, МУБ“Өдүгенниң”  ивижизи Данил Кырганай ТР-ниң Дээди Хуралының Хүндүлел бижии-биле,  МУБ “Өдүгенниң”  ивижилери Чайнаш Бараан и Виктор Самбуу ТР-ниң көдээ ажыл-агый яамызының Хүндүлел бижии-биле, КАК “Шулуннуң” ивижизи Наталья Бараан, МУБ “Өдүгенниң”  ивижизи Айвар Саая олар Тожу кожуун чагыргазының Хүндүлел бижии-биле шаңнатканнар.

Фестивальга Тываның Баш­тыңы киржип кээрин Тожунуң ивижилери манап турганнар. Хенертен агаар-­бойдус баксырап, хар чаап, дүвүлеп эгелээни-биле вертолет Тожуже ужар арга чок апарган. Ынчалза-даа Шолбан Кара-оол ивижилер-биле видеохарылзаа дамчыштыр ужуражыр, чугаалажыр аргалыг болган.

Чыылган ивижилерге байыр чедирип, кадыг-берге ажыл-ижинге чедиишкиннерни, ал-боттарынга болгаш оларның өг-бүлелеринге аас-кежикти, каң кадыкшылды күзээн.

“Тыва Республиканың девис­кээринге 2020 – 2024 чылдарда иви ажыл-агыйын хөгжүдери” программаны ажылдап кылганын Шолбан Кара-оол ивижилерге дыңнаткан. Бо программа ёзугаар алырга, 2024 чылга чедир ивилерниң санын 36 065 башка чедир көвүдедир. Ону боттандырарынга кол кижилер ивижилер болганда, Тожунуң ивижилеринге харга халыыр 6 “Бураннарны”, чылыглап-чаагайжыттынган 17 майгыннарны, 15 спутник телефоннарны, изиг болгаш соокта кедеринге таарыштыр даараттынган хептиң 47 тускай комплектилерин чоокку үеде бээр.

А эң-не кол чүве – ивижилер­ниң материалдыг сонуургалын көдүрери-биле ивижи бүрүзүнге ай санында 27 900 рубль деткимчезин бээри “Тыва Республиканың девискээринге 2020 – 2024 чылдарда иви ажыл-агыйын хөгжүдери” программада көрдүнген. Акша деткимчезин алырының негелделери база бар. Муниципалдыг унитарлыг бүдүрүлгеже кирген, иви ажылын чедиишкинниг чорудуп шыдаан ивижилер 27 900 рубль акша деткимчезин ап болур. Ай санында 15 муң рубльди аванс кылдыр алыр, арткан акшаны бүдүн чылда ажылының түңнелдери ёзугаар алыр. Бо арганы ивижилерниң сонуургалын көдүрериниң эң эптиг оруу деп специалистер санап турар, чүге дээрге чүгле муниципалдыг унитарлыг бүдүрүлгелер дамчыштыр ивижилерге акша деткимчезин күрүнеден берип болур. Ивижилер ынчаар “бут кырынга туруп кээрге”, кооперативтерин тургузар байдал тыптып кээр.

Программада сорулганы күү­седир дээш, Тожунуң иви ажыл-агыйының материал-техниктиг баазазын үндезини-биле чаартыр. Чижээлээрге, ивижилерниң көжүп чоруур девискээринге баазаларны тудар. Ол баазалардан аъш-чемни, идик-хепти болгаш өске-даа барааннарны ивижилер ап болур.

– Силер, бай-бай­лак тайга-таңдывыста чүгле иви азырап өстүрүп чоруур эвес, аңнап-меңнеп, кат-чимис чыып, балык-байлаң тудуп чоруур улус-тур силер. Ону чүгле хүн бүрүде аъш-чемге ажыглаар эвес, а көвүдедир чыггаш, садып-саа­рар, боттарыңарга орулганы үндүрүп алыр аргалыг байдалдарны тургузар бис – деп, Шолбан Кара-оол ивижилерге чугаа­лаан. – Ынчангаштың силерден өлүк аймаан, кат-чимисти, балыкты рынок өртектери-биле хүлээп алыр пунктуларны силерниң көжүп чорууруңар девискээрлерге тургузар бис.

Ивижилерниң айыыл чок чо­руун хандырарынче улуг ки­чээнгейни угландырарын Тыва­ның Баштыңы база катап сагындырып, оларны боо болгаш спутниктиг харылзаа-биле хандырарында шаптараазыннарны чайладып, ивижилерге боо чөпшээредип бээриниң чурумун эде көөрүнүң аргаларын дилээрин чогуур органнарның удуртукчуларынга даандырган.

– Ырак-узак тайгаларда ивижилер боо чөпшээредип, аай-дедир шаап турар чайы чок улус-тур – деп, Шолбан Кара-оол чугаалаан.

“Тыва Республиканың девис­кээринге 2020 – 2024 чылдарда иви ажыл-агыйын хөгжүдери” программаны Тожунуң ивижилери дыка деткээн.

– Тожуга ивилерниң эвээжээн кол чылдагааны – ивижилерниң тоо быдарааны, дем чок апарганы, күрүнениң талазындан деткимчениң барык-ла чок болганы. Сөөлгү чылдарда Тываның удуртулгазының талазындан ду­за бар-дыр. Бистиң өг-бүлевис боо, “Буран”, майгын, спутник телефонун алган бис – деп, Нина Чадамба чугаалады. – Ол бүгүнү өске ивижилер алыры дыка эки-дир.

“Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төлевилелин То­жунуң байдалынга, ивижи­лер­ниң амыдыралынга канчаар боттандырарының дуга­йында база чугаалашкан. Бо төлевилелге киржир аныяк ивижилерге 30 ивини бээр, ол ивилерден алган 30 анайларны төлевилелдиң дараазында киржикчилеринге дамчыдып бээр. Төлевилелди Тожунуң байдалынга боттандырары берге болуру чугаажок, ынчангаш төлевилелдиң киржикчилеринге болгаш өске-даа ивижилерге дузалажыры-биле зооветеринарлыг пунктуларны тургузары база иви ажыл-агыйын хөгжүдериниң программазында көрдүнген.

Видеохарылзаа-даа дамчыш­тыр болза, Тожунуң ивижилери-биле ужуражыр, чугаалажыр аргалыг болганынга өөрээнин Шолбан Кара-оол илереткеш:

– Силерниң турлагларыңарга чедип, ажыл-херээңер, амыды­рал-чуртталгаңар-биле таныжып чеде бээр арга черле турар – деп чугаалааш, чедиишкиннерни база катап күзээн.

Шаңгыр-оол Моңгуш.

Даян Дансюрюннуң тырттырган чуруктары. #Шын

DSC_1424
DSC_1384
DSC_1240
DSC_1237
DSC_1175
DSC_1153
DSC_1118
DSC_1048
DSC_1037
DSC_1020
DSC_1005
DSC_0998
DSC_0995
DSC_0986
DSC_0984
DSC_0980
previous arrow
next arrow
Предыдущая запись
Сергей Шойгу, Үрүле Кандан – “Бай-Тайга кожууннуң күш-ажылдың маадырлары”
Следующая запись
Чаштарга тывыскан ховар аттар
Меню