Рубрикалар

Көк-Тейге кижи бажы кизирт, аът бажы козурт болган

Байырлал хүннери май 7-8-те Кызыл кожууннуң Көк-Тейге орук далдавас автомашиналар аразынга «Көк-Тей–2022» джип-чарыш болган.

«АДЫГНЫҢ» ЭГЕЛЭЭШКИНИН ЧАЗАК ДЕТКЭЭН
Ол маргылдааны 2010 чылдан эгелеп «Адыг» дээр орук далдавас машиналар ээлериниң спортчу клуву эрттирип турар.
Хамчыктыг аарыг коронавирустуң уржуундан ол көрүштүг авточарыш сөөлгү 3 чыл иштинде болбаан. «Адыг» клувунуң удуртукчузу Алексей Добровтуң чугаазы-биле алырга, бо чылын ону эрттирери база билдинмейн турган.
«Ынчалза-даа Тываның Чазаа ону бо чылын албан эрттирер дээш, деткимче берген соон­да, бис чалгыннарлыг ышкаш апарган бис» – деп, Сибирьге орук далдавас машиналар чарыштарынга 20 катап чемпион болган Алексей Иванович Добров демдеглеп турар.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг социал четкилерде бодунуң арынынга: «Бо чылдың «Көк-Тей–2022» джип-чарышка кожавыс регионнардан база аалчылар киржип чедип келген-дир» – деп демдеглээн. Келген аалчыларга болгаш киржикчилерге ол хире көрүштүг мөөрей дээш четтиргенин илеретпишаан: «Бистиң джип-чарыжывыс ам-даа сайзырап, улгадыр болза, мен чүгле деткиир мен. Дугуй кырында республика биске ол автотуризмни сайзыратпышаан, автомобиль сонуургаар салым-чаяанныг улузувуска бодун көргүзер арга-дыр. Олар ону бизнес чедир сайзырадып-даа болур» – деп, республиканың удуртукчузу түңнээн.

КӨК-ТЕЙГЕ МУҢ-МУҢ АВТО «ЧЫЛГЫ» ЧЫЫЛГАН
Чоокта чаа Чадаана чоогунда Бора-Булак ховузунга аът чарыжының сезонун ажыдып турда, аңаа кижи бажы кизирт, аът бажы козурт турган. Көк-Тейге авточарыш болуп турар хүннерде аңаа кижи бажы Бора-Булакка четпээн-даа болза, аът бажының саны-биле ону каш катап оранчок ажыг болган деп болур. Чүге дизе, чижээ, орук далдавас УАЗ-469 автомашинаның моторунуң күчүзү 75 аът күжүнден эвээжевес болгай. Совет «Ниваның» күжү 65-тен 83 аът күжү чедип турар. Ынчангаш май 7-8-те Көк-Тейге муң-муң аът күштүг авто «чылгы» чаржып чедип келген деп болур.
Мөөрейниң баштайгы хүнүнде орустап экстремал дээр чолаачылар «Стандарт» болгаш ТР-1 хевир­лерге күжүн шенешкеннер. Джип-чарыштың кол утказы – оңгул-чиңгил, малгаш-шалбаа дээш-ле эртери берге шаптараа­зыннардан тургустунган долгандырыг чарыш хемчээлин айыткан үе дургузунда эң хөй катап халдып эртери болур. Ону эртип тура, малгаштыг черге машиназы кадалы бээр болза, ону чүгле экипажтың бодунуң кызыл күжү-биле үндүр идер. Көрүкчүлер база аарыкчылар оларга дузалажы бээр болза, машинаны мөөрейден үндүр торгаар. Машина чарыш оруунга үрели бээр болза, база ындыг – ону экипаж боду септээр. Ол дугайында кол судья Виктор Гулик каш катап чарлап турбуже, көрүкчүлер болгаш аарыкчылар машиналар кадалы бээрге, ону үндүр идиптер дээш чүткүп турганын көөрге безин, чүрек согуу дүргедеп, хөректен ушта халый бер чазып турган ышкаш апаар. Ол дээш көрүкчүлер-даа, киржикчилер-даа джип-спринт авточарышка ынак деп болур.

ЧҮРЕК ЧОК ХЕРЭЭЖЕН ЧОЛААЧЫЛАР БОЛГАШ ТИИЛЕКЧИЛЕР
Чарыштың баштайгы «Стандарт» хевиринге 17 экипаж аразынга Кызыл кожууннуң Сукпак суурдан Долана Араптан, Айлана болгаш Раиса Хомушкулар база киришкеннер. Олар соңгаартан келген киржикчилерниң эң берге деп турар чарыш хемчээ­лин УАЗ-биле 2 катап долгангаш, тускай шаңналга төлептиг болганнар. Хар-назыны элээн улгады берген-даа болза, Сукпактың херээжен «чүрек чок» чолаачылары кадалгаш-даа, кастынып, машиназын идип, чүткүдүп тургаш, эр улус­тан черле чыда калбааннар.
«Стандарт» хевирниң чарыжынга Сарыг-Септиң чолаачызы Денис Орустук, штурманнары Сыдым Ендохоо биле Виктор Лагбаның экипажы УАЗ-Хантерге чемпион болган. Ийиги черни Кызылдан Аяс Миндиря, Орлан Дилгижек биле Айбек Багай-оол «Нивалыг» чаалап алганнар. УАЗ-469 мунган Иван Хертек, Айдың Донгак, Алаш Хертек (Кызыл) 3 дугаар болганнар.
Бо хевирге чемпионнарны болгаш шаңналдыг чер алган спортчуларны Тыва Чазактың шаңналдары-биле Чазак Даргазының оралакчызы Тимур Куулар шаңнаан. Тимур Борисович бо солун мөөрейниң катап эгелээринге амы-хууда улуг үлүг-хуузун киирген.
Чарыштың дараазында, ТР-1 хевиринге, Красноярск крайның Ермаковск суурундан келген аалчыларывыс, кады төрээн алышкылар Роман биле Тимур Алияннар совет «Нивага» кымга-даа четтир­бээннер. Бо алышкылар автоспорттан аңгыда, хүрешке база сундулуг бооп турары, оларның «манчыланы» берген кулактарындан көстүп турар болган. Аалчылар аразында Алияннардан аңгыда, ызыр-чаагай киржикчилер хөй болганын барымдаалааш, дараазында мөөрей соонда, киржикчилер аразынга тыва хүреш-даа эрттирип болур хире чорду. А тывалар дугайында чугаалаан-даа херээ чок – тываларда ырбыска мага-боттуг-даа болза, ызырларны октап кааптар мөге-чолаачылар хөй болгай…
Чемпионнаан Алиян алышкыларны Кызылдың ДОСААФ школазы (удуртукчузу Өлчей Монгуш) электрогенератор-биле шаңнаан. Каа-Хем кожууннуң Бүрен-Хемден Ай-оол Лакпа, Хепчи Күжүгет болгаш Шораан Каң-Болат УАЗ машинага 2 дугаар черни ээлээннер. Орлан биле Омак Ондарлар Адыгжы Санчат-оол-биле база-ла УАЗ-ка 3 дугаар болганнар.
Орук далдавас автомашиналар чарыжының чемпионнарын болгаш шаңналдыг чер алган тиилекчилерин шуптузун алдын, мөңгүн, хүлер медальдар болгаш хүндүлел бижиктер-биле дараазында хүнде база улаштыр шаңнаан. Чемпионнарга тускай кубоктарны база тывыскан. Ол ышкаш деткикчилерден өртектиг белектерни алдын, мөңгүн, хүлер медальдарның эдилекчилери алганнар.
Мөөрейниң ийи дугаар хүнүнде ТР-2 хевирге база-ла Каа-Хемниң Бүрен-Хемден Кайгал Буянды биле Мерген Куулар УАЗ-469 автомашинага чемпион болганнар. Оларга аштырыпкан Минусинск хоорайдан Никита Колесников биле Станислав Труфанов ГАЗ-69-ка ийи дугаар черни ээлээннер.
ГАЗ-69 деп маркалыг, орук далдавас чиик машина черле берге оруктарга торулбас деп чүвени ТР-3 хевирге чемпион болган Владимир Федосовский биле Вячеслав Данишвар (Кызыл) бадыткааннар. Кызылдан Кежик Оюн биле Начын Кундан ийи дугаар черни чаалап алганнар. База-ла Турандан адашкылар Алексей Олегович биле Алексей Алексеевич Сувакпиттер үш дугаар черни ээлээш, ол өг-бүледе машина-техникага ынак, ону кылып-даа, мунуп-даа эки билир деп чүвени көргүскеннер.

ДОСААФ-ТЫҢ ДУЗАЗЫ
Чүс ажыг киржикчилиг маргылдааны эрттиреринге Тываның Чазаандан аңгыда, ДОСААФ-тың Тывада салбыры (удуртукчузу Сайдаш Монгуш) дыка улуг дузаны көргүскен. ДОСААФ-та ажылдап турар Тываның шупту кожууннарының төлээлери маргылдааны эрттиржип, тиилекчилерге деткикчилеп турганын демдеглевес арга чок. Оларга өмек-дөмек болуп, Кызылдың транспорт техникумунуң сургуулдары база ийи хонук дургузунда мөөрей эрттиреринге дузалашканнар. Оларның аразындан джип-чарышка келир үеде киржир автоспортчулар-даа үнүп кээп болур.

ИНТЕРНАЦИОНАЛ КИЖИЗИДИЛГЕ БОЛГАШ МӨӨРЕЙНИҢ КЕЛИР ҮЕЗИ
Бистиң, тываларның ынак мөге хүрежин болгаш аът чарыжын колдуу-ла боттарывыс сонуургаар, көөр болзувусса, «Көк-Тей–2022» джип-чарыжының киржикчилериниң-даа, көрүкчүлер болгаш аарыкчыларының-даа составы интернационал болганын онзалап демдеглээри чугула.
Ынчангаш бо мөөрейни үстүнде Владислав Товарищ­тайовичиниң чугаалааны ышкаш, ам-даа сайзырадып, улгаттырары чугула. Алызы барып, бо мөөрейни чүгле Сибирьниң регионнарының аразында эвес, кожавыс Моолдан автоспортчуларны чалап алгаш, делегей чергелиг кылдыр чүге эрттирип болбас деп?
Тыва Чазактың деткимчезинге хей-аът кирген «Көк-Тей» джип-чарыштың организакчылары дараазында орук далдавас автомашиналар мөөрейин Кызылдың аэропорт артында элезинниг ховуларга чүге эрттирип болбас дээн келир үениң планнарын дидими-биле тургузуп эгелээни, чазак-чагырганың деткимчези оларга ол хире идигни берип турарын херечилеп турар.
Кызыл кожууннуң удуртулгазы, харыысалгалыг ажылдакчылары, ылаңгыя культура килдизиниң «Аян тудаал» ансамбли мөөрейни бедик деңнелге эрттиреринге дыка дузалаан. Хөгжүмнүң болгаш самның «Саяннар» театры база киржикчилерге болгаш көрүкчүлерге аян тутканы чараш болгаш онза болган.
Келир чылын бо мөөрей моон-даа бедик деңнелге эртер дээрзинге кандыг-даа чигзиниг чок. Ону Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның боттуг деткимчези магадылап турар.
/ Мерген КЫРГЫС.

Предыдущая запись
Тывада – өршээлдиг
Следующая запись
Арзылаң мөге Сылдыс Монгуш шүүлген
Меню