Каа-Хем кожуун бөгүн

Каа-Хем кожуун пандемия үезинде канчаар чурттап турарыл? Чурттакчы чоннуң амыдыралы кан­чаар өскерлип, чүү кылдынып, чүү туттунуп, кандыг хемчеглер алдынып турары болгаш өске-даа айтырыглар дугайында бистиң репортажывыста.

Каа-Хем кожуун Тываның улуг кожууннарының бирээзи. Ол Тываның чөөн кезээнде тайга-сынныг, хову-шөлдүг делгемнеринде чаттылган. Мында чоннарның янзы-бүрү езу-чаңчылдары, культуралары чыгдынган. Мында көдээ суурлар чурттакчыларындан аңгыда, көшкүн мал ажылдыг кижилер болгаш муңгаш тайгада чурттап чоруур староверлер чурттап чоруур. Ынчалза-даа вирус кымны-даа кээргевес. Ынчангаш Каа-Хем кожууннуң чурттакчылары халдавырлыг аарыгдан камгаланыры-биле боттарының хемчеглерин хүлээп алган.


Каа-Хем кожууннуң чамдык чурттакчылыг черлери бүдүн суурлары-биле кады бот-аңгыланыышкынче шилчээн


Коронавирус пандемиязы­ның үезинде Ужеп, Сизим, Усть-Сизим болгаш Эржей суурлар даштыкы делегей-биле харылзааны соксадып, бот-аңгыланыышкын чурумунче шилчээн. Бо чурттакчылыг черлерде ол чокка-ла хөй улус-биле харылзашпас, бот-тускайлаң староверлер чурттап турар. Чуртта эпидемиологтуг байдалдың уржуундан бо чурттакчылыг черлер бүрүнү-биле бот-аңгыланыышкынче шил­чээн. Оларның амыдыралының аяны черле бот-тускайлаң болгаш үр үе дургузунда даштыкы делегей-биле харылзаа чокка чурттап, боттарының чыып, белеткеп алган аъш-чеми-биле хандыртынар аргазы бар болгаш, чарлаттынган бот-изоляция чурумун олар шыңгыызы-биле хүлээп алганнар. Ынчангаш туристер болгаш өске-даа аалчыларны бо чурттакчылыг черлерже аргыжарын соксаткан.

Республиканың өске-даа суур­лары Ужеп, Усть-Сизим, Сизим болгаш Эржейниң дуржулгазын үлегерге алыр боор деп бодаар-дыр мен. Бир эвес суур­лар бот аңгыланып, даштыкы делегей-биле харылзааны кызыгаарлап, харыысалгалыг болур болза, аарыгның өөскүүрүн болдурбайн барып болур.
Даштыкы делегей-биле бот­тарының харылзаазын малчыннар база кызырган. Тываның чурттакчыларының хөй кезии көдээ черлерде чурттап турар болганда, вирустуң суурларже нептереп өөскүүрүн болдурбазы чугула. Дагестан Республикада ышкаш бүдүн суурлары-биле аарып­ турар байдалды болдурбас ужурлуг бис.

Кожууннуң эрге-чагыргазы обсерваторну тудуп турар

Кожуунда халдавырлыг аарыг­дан аараан кижилер чок-даа болза, чурттакчы чонну түр када чыттырар обсерваторнуң ажыдыышкынын белеткеп турар. Аңаа эпидемиологтуг байдалы чогумчалыг эвес черлерден келген кижилерни 14 хонук дургузунда чыттырар. Обсерваторну Агротехникумнуң нии­ти чуртталга бажыңының баа­зазынга тургузар. Амгы үеде ында дезинфекция чүүлдери, антисептиктер, хууда камгалал чүүлдери, карак шилдери, костюмнар болгаш аптечкалар бар. Обсерваторга турар үеде эмчилер хүнде ийи катап эъдиниң изиин хынап, кижиниң мага-бодунуң ниити байдалын шинчиир, а кадыының байдалы хирелиг апаар болза, изоляторже шилчидер. Бир эвес коронавирустан аараан кижилерниң саны 10 ажа бээр болза, Сарыг-Сеп суурнуң спорт комплекизинде немей 25 кижи чыдар черни белеткеп турар.
Ниитизи-биле Сарыг-Сеп суурнуң эмнелге албан черлери байдалдың нарыыдай берип болурунга белен. Хууда камгалал чүүлдериниң курлавыры эмнелгеде бар деп, Каа-Хем кожуунуң төп эмнелгезиниң кол эмчизиниң хүлээлгезин күүседип турар Марина Ооржак чугаа­лаан. Ол ышкаш Сарыг-Сеп суурда медицина ажылдакчыларынга аңгы обсерваторну белеткеп турар ду­гайында, Марина Ооржак дыңнаткан.

Апрель айда Рос­сияның хоо­райларында өөре­нип турар студентилер Каа-Хем кожуун­че мөөңү-биле чанып келген. Оларны үе-шаанда хы­наан түңнелинде, аарыг кижи чок болган. Студентилер Россияның хоорайларынга пандемия чаа-ла эгелеп турда чанып келген болгаш Каа-Хем кожуун онча-менди болганын Марина Ооржак демдеглээн.

Паром аргыжылгазын кииреринге чедир каш-ла хонук арткан


Шупту нормаларга дүгжүп турар паромну Бельбей деп черге тургузар. Ону кылырынче бүгү-ле инженерлиг инфраструктураны тургузуп турар. Оңгарны казып, фундаментини кудуп турар. Фундамент трос кожарда багана тургузарынга херек.

Бо паром Каа-Хемниң чурттакчыларынга чугула херек. Чүге дизе 2019 чылдың күзүн транспорт прокуратуразы хол-биле кылган хемелерин хавырган болгай. Мооң мурнунда паромну эрикке хол-биле шарыыр турганы-биле бүрүнү-биле айыыл чок чоруктуң негелделеринге дүүшпес турган. Тываның эрге-чагыргазы ук четпестерни эдери-биле «Кара-Хаак» паромун Бельбейже шилчидер деп шиитпирлээн. Амгы үеде паром турар черинде чедип келген, ынчалза-даа ам дээреде ажыг­лалче кирбээн.

аа паром июнь эгезинде ажыглалче кирер дээрзин тудугжулар аазаан, ол ышкаш ооң чүък чүдүрүлгезиниң хемчээли улгадыр. Эрги паром чүгле 2 чиик автомашинаны чүдүрүп турган болза, чаа паром 5 чиик автомашина чүдүрептер болур.

Социал объектилер туттунуп турар


Коронавирус-биле холбашкан кызыгаарлаашкыннар турза-даа, Каа-Хем кожуунда социал инфраструктураны утпаан. Чижээ, чаа фельдшер-акушер пунктузун Эржей суурга тудар. Ол ышкаш өске-даа социал инфраструктураны база тудар.

Ол дээрге бажыңнар, котельная, уруглар сады, школа. База Сарыг-Сеп суурнуң уругларның уран чүүл школазының эде тудары планда бар.

Хамчыктыг аарыг турза-даа, амыдырал уламчылап ту­рар. Каа-Хем кожууннуң чурт­­так­чылары амгы үеде тургустунуп келген байдалдың өскерлиишкиннериниң эвин тып, бурунгаар чоруп орар. Каа-Хем кожуунче вирус келбейн, ногаан зонага артып каар дээрзинге идегээр-дир мен.


Виталий ПЕТРОВ. Ролан ООРЖАКТЫҢ  тырттырган чуруктары.

Меню