Медицина: оккур хөгжүлдениң эргининде

previous arrow
next arrow
Slider

Россияның Эртем хүнүн Президент Борис Ельцинниң чарлыы-биле доктааткан. Ону чылдың-на февраль 8-те демдеглеп эрттирип турар. Чүге дээрге Петр I хаанның 1724 чылдың  февраль 8-тиң хүнүнде үндүрген айтыышкыны-биле Эртемнер академиязын үндезилээн.

Тыва эртем аңгы-аңгы адырларда хөгжүп турар. Хүндүлүг номчукчу, бөгүн силерниң кичээнгейиңерге Тыва Республиканың эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы, химия эртемнериниң кандидады, ТР-ниң Медицина-социал айтырыгларының эртем-шинчилел болгаш башкарылга институдунуң директору Кара-кыс Аракчааның чүүлүн бараалгадыр-дыр бис.

Сөөлгү 20 чылдар Тыва Республиканың кадык камгалал системазы бедик мергежилдиг эртем ажылдакчылары-биле быжыкканы, медицина эртемнериниң кандидады болгаш медицина эртемнериниң доктору эртем аттарын камгалап алган эмчилерниң көвүдээни-биле онзагай болган. 1950-1960 чылдардан бээр алыр болза, медицина эртемнериниң доктору атты – 3, медицина эртемнериниң кандидады атты 64 эмчилер камгалап алган. Амгы үеде республиканың медицина албан черлеринде болгаш эмнелгелерде медицина эртемнериниң доктору 2 эмчи, медицина эртемнериниң кандидады 40 эмчи ажылдап турар. Кадык камгалалының угланыышкынында биология, химия болгаш психология эртемнериниң кандидаттары база ажылдап турарлар. Философияның “Сан шынарже шилчиир” деп хоойлузу бар болгай. Республиканың кадык камгалал четкизиниң улуг организацияларында чоруп турар эртем-шинчилел ажылдарының деңнелин алыр болза, медицина эртемнериниң оккур хөгжүлдезиниң эргининде Тыва турар деп чугаалап болур.

Тыва Республиканың Медицина-социал айтырыгларының эртем-шинчилел болгаш башкарылга институдунуң директору болгаш, Тываның эртем-медицина ниитилели-биле дыка сырый ажылдап келдим. Институттуң ажыл-чорудулгазынга эртемден эмчилер киржип, штат болгаш дугуржулга үндезининге чылдың-на 4-9 медицина эртемнериниң докторлары болгаш кандидаттары ажылдап турарлар. Оларның эртем-шинчилел ажылдары республиканың кадык камгалалының хүн бүрүде эмнелге-профилактиктиг ажылы-биле сырый харылзаалыг. Чижээлээрге, республиканың № 1 эмнелгезинде 14 эмчи эртемденнер ажылдап турар. Ында эмчи эртемденнерниң чөвүлели тургустунган. Тываның чурттакчыларының хан-дамыр аарыгларының чылдагааннарын тодарадыр, оларны эмнээриниң аргаларын шинчилээр ажыл мында чоруп турар. Аныяк эртемден эмчилерниң шинчилел ажылдарының удуртукчулары медицина эртемнериниң доктору Х.Д. Моңгуш биле медицина эртемнериниң кандидады Р.А Күжүгет.

ТР-ниң Медицина-социал айтырыгларының эртем-шинчилел болгаш башкарылга институдунуң 2019 чылда чедиишкиннерин демдеглеп кагза эки боор. Кижилерниң ДНК-зын шинчилеп, гепатит С-тен  аараан­нарны эмнээриниң аргаларын тывар талазы-биле эртем-шинчилел ажылдарын медицина эртемнериниң кандидады А.А.Сарыгларның удуртулгазы-биле чорудуп турар. Бо эмчиге Тыва Республиканың эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы атты 2019 чылда тывыскан.

Целлекс деп чаа эмниң хан-дамыр аарыгларын эмнээринге дээштиин тодарадыр талазы-биле шинчилел ажылдарынга медицина эртемнериниң доктору Х.Д, Моңгуш удурткан республиканың № 1 эмнелгезиниң хан-дамыр төвү Россияның Эртемнер академиязының медицина институттары болгаш организация­лары-биле деңге киржип турар. Тыва Республикага ол дээрге улуг бүзүрел болгаш чедиишкин-дир. Хан-дамыр аарыгларының шинчилел ажылдары дээш Х.Д.Моңгуш 2019 чылда Тываның Баштыңының шаңналын алган.

Эртем-шинчилел ажыл­дарының талазы-биле Кызыл кожууннуң төп эмнелгезин демдеглеп каайн. Школачы уругларның организминде йодтуң чедишпезиниң чылдагааннарын медицина эртемнериниң кандидады Б.Д.Моңгуштуң удуртулгазы-биле бо эмнелгеде шинчилеп турар.

Республикада демографтыг болуушкуннарның шинчилелдерин эртемденнер И.И Доңгак биле К.Д.Аракчаа чоруткан. 2012 – 2018 чылдарда кижилерниң өлген чылдагаан­нарын шинчилээрге, күрүне демографтыг политиканы эки деңнелге чорудар болза, аарыг­дан, өске чылдагааннардан кижилерниң өлүп-хораар чоруу эвээжээри илерээн. 2012 – 2018 чылдарда автотранспорт озал-ондаандан  амы-тынындан чарлыры  41 хууга, арагадан хораннанып өлүрү – 40, боттары амы-тынынга четтинери – 75, өлүртүрү 60 хууга эвээжээн. Ол дээрге Тыва Рес­публикада чуртталганың кадык-чаагай овур-хевирин суртаалдап, күш-культураны болгаш спортту сайзырадып, аныяк- өскенниң мөзү-бүдүш кижизидилгезинче улуг кичээнгейни салып келгениниң түңнели-дир.

ТР-ниң Медицина-со­циал айтырыгларының эртем-шинчилел болгаш башкарылга институдунуң эртем ажылдакчызы С.М.Салчак Тываның Баштыңының грантызын ойнап алгаш, чуксугбай оъттуң эм шынарларын шинчилээш, бо оъттан “Чуксугбай-Эм” суксунну белеткээриниң рецептизин эртем-шинчилел институттары-биле кады ажылдап кылган.

Мен бодум Тываның аржаан­нарының эм-дом шынарларын 30 чылдар ажыг үе дургузунда шинчилеп келдим. Ниитизи-биле 230 аржааннар бүрүткеттинген. 150 аржааннарның гидрохимиктиг, геофизиктиг, радонометриктиг, радиологтуг долу шинчилелдерин чоруткан. Аржаанга кирерге, ооң кижиниң кадыкшылынга медик-биологтуг донозологтуг салдарын 30 аржааннарга шинчилээн. Ажыг-Суг аржаанның ижин-шөйүндү аарыгларынга салдарын крысаларга шенеп шинчилээн. Ижин-шөйүндүге бо аржаанның эки эм-дом салдары илереттинген.

150 аржааннарның гидрогеохимиктиг, 30 аржааннарның медик-биологтуг баазалары тургустунган. Аңаа үндезилээш, аржааннарның онзагай шынар­ларының шинчилелиниң чаа концепциязын тургузуп, эртемнерниң турумчаан хевирлеринден ылгалдыг чаа угланыышкынныг эртем аржаанологияның тыптып келгенин делегей чергелиг эртем конференцияларынга көргүскен.

Эм шынарлыг аржаан­нарны болгаш хөлдерни хөй чылдар дургузунда шин­чи­лээниниң түңнелдеринге үнде­зилээш, Тываның санатор-курорт комплекизиниң кластерлиг хөгжүлдезиниң концепциязын ажылдап кылган.

2019 чылда Чедер хөлдүң эм шынарларының ээлчеглиг шинчилелдерин чоруткаш, “Чедер-KINEZI” деп санатор-курорт болгаш туризм комплекизин сайзырадырының концепциязын ажылдап кылган, “Чедер-KINEZI” республиканың со­циал-экономиктиг хөгжүлдезиниң Хууда программазынче кирген.

Республиканың эртем­ден­нериниң шинчилел ажыл­дарының чедиишкиннеринден оларның эртем-билииниң курлавыры ханызы илдең, медицина адырынга чаа-чаа ажыдыышкыннар болурунга идегел улуг-дур.

Тываның эртемденнеринге Россияның Эртем хүнү-биле байыр чедирип,  шинчилел ажылдарынга чаа-чаа чедиишкиннерни күзедим.

Кара-кыс Аракчаа,

химия эртемнериниң кандидады, ТР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы.

Меню