Мергежилди бо хүнге дүүштүр шилиир,азы Тыва бодунуң инженерлерин, ужудукчуларын, тудугжуларын манап турар

previous arrow
next arrow
Slider

Эрткен хүн-биле чурттаары болдунмас. Ол дугайында дүүн республиканың Баштыңының эгелекчи саналы-биле тургускан өөредилге албан черлериниң директорлар Чөвүлелиниң ээлчег­лиг хуралынга чугааны чоруткан. Чугаалажыышкын шынап-ла, маргылдаалыг сайгарылгага эрткен болгаш, бүгү чүүлдү чүгле аныяктар политиказының айтырыгларының талазы-биле көрүп турарын Ш. Кара-оол сөс чугаалап тура, демдеглээн.

Бо чылдың-даа, ооң мурнунда-даа чылдарның доозукчулары Чаңгыс аай күрүне шылгалдаларында хөй кезиин­де гуманитарлыг угланыышкынныг эртемнерни шилип ап турарының дугайында медээлерни сайгарган. Ол эки бе азы багай бе? Ниитизи-биле-даа, аңгылап-даа көөр болза – ол багай. Республикада инженер угланыышкынныг тускай эртемниг кижилер чедишпейн турар, а гуманитарлыг эртемнер доозуп алган кижилер ажыл чоктар одуруун чылдан чылче чүс-чүзү-биле долдуруп турар. Социал адырларга ол өлүг дипломнар аар чүък болуп дүжүп, республика чыдып каап турар регионнарның санындан уштунмастаан. Өөреникчилерниң келир үеде мергежилин шилип алырынче угланган ажылдар багай чоруттунуп турар дээр­зин шупту билир. Ол ышкаш школалар, ортумак болгаш дээди өөредилге черлери бот-боттарынга ажыктыг кады ажылдажылганы чорудуп болур дээрзин база шупту билип турар бис. Ынчалза-даа көскү түңнелдер чок.

Школа директорлары ЕГЭ үезинде чүгле өөреникчилерниң дүжүрүп бижиирин болдурбас дээш, оларны кадарып, холундан тудуп, боттарының «арыг арын-нүүрүн» көдүрүп алыксап турарлар деп, Шолбан Кара-оол дорту-биле чугаалаан. Өөренири кошкак үстүкү класстың өөре­ник­чилерин, директорлар боттарының көргүзүглери эки болзун дээр сорулгалыг, школадан бүдүү үндүрүптер таварылгалар база бар деп чугаа­лар бар. Ам ынчаарга, Тыва Россияда аныяктарның болгаш элээдилерниң ортузунда кем-херек үүлгедир чоруктар талазы-биле мурнуку одуругда чоруп турарын чүү деп тайылбыр­лаарыл?

Уругларга эртем-билиг чедип алыр аргадан бериңер, шупту өөреникчилериңерни тергиин өөреникчи кылыр деп сорулганы салбайн, оларны кезедиринче далашпайн, уруг бүрүзү аттес­татты алыр, тускай эртемни, мергежилди чедип алыр эргелиг. Ынчангаш чаңгыс эвес чыл бо мындыг хуралдарга школа болгаш ортумак өөредилге черлериниң директорларының ажылының түңнээшкинин, үне­лээшкинин өскертир дуга­йында чугаалар чоруп келген. Сээң доозукчуларың ажылдап азы институт, училище, техникумда өөредилгезин уламчылап турар болза, сен эки директор сен. Өөредилге черлери биле директорнуң аразында керээ чардынган, доозукчулары улаштыр ынаар өөренип чоруптар болза, база-ла эки ажыл.

Профугланыышкын ажылы доктаамал чоруттунар ужурлуг. Шолбан Кара-оол чижек кылдыр «Межегейхөмүр» компаниязында 430 ажылчынның чүгле 70 кижи – тывалар, а артканнары ээлчег езугаар республикада кээп ажылдап турар улус деп чугаалаан. Ында ажылчыннарның ортумак шалыңы 70 муң рубль. А ол «Межегейхөмүр» компаниязы тус черниң чурттакчыларын алыксавайн турарында эвес, аңаа ажылдаар тускай эртемниглеривистиң чедишпезинден болуп турар. Ол дээрге-ле, ындыг угланыышкынныг мергежилдер шилип ап турар доозукчуларывыстың чогу-дур.

Директорлар Чөвүлелинге илеткел кылып турган кижилер профугланыышкынныг каш, кандыг хемчеглер дугайында боттарының кылып чоруткан ажылдарын аажок эки, тода, мырыңай-ла шеригжи байдалга илеткээн ышкаш, кончуг эки таныштырып, чугаалааннар. Ынчалза-даа херек кырында ол бүгү чүгле албан черлериниң мурнунга отчеттар-дыр деп чүвени, амыдырал көргүзүп турар. Мынча көвей санныг башкыларның ажылынга чүү четпейн турарыл? Патриотчу чорук, бодунуң чонунга, чуртунга ынакшыл дугайында чугаа чоруп турган. Хуралдың киржикчилери хөй кезиинде бүгүдеге билдингир төрээн дыл өөредириниң, профугланыышкын кичээнгейден уштунганын чаа бодалдар ышкаш илеткеп турганнар. Ынчалза-даа төрээн дылын билири – нацияның эртемнииниң үндезини, көргүзүү-ле болгай.

Сөөлгү каш чылдарда тө­рээн дылынга чугаалажыр ки­жилерниң саны эвээжеп турарын Ш. Кара-оол демдеглээн: «Ийе, орус дыл дээш Тываны бо-ла шү­гүмчүлей бээри чөптүг, ынчалза-даа Өөредилге яамызының ажылында таарымча чок чүүл бар – орус дылдың башкылаашкынын тыва дыл башкылаашкынынга удурланыштырып турары. Тывага орус дылды камгалаары-биле Өөредилге яамызынга орус дыл талазы-биле оралакчының тускай албан дужаалын аңгылап тургускан болуп турар! Боттарыңар түңнелди үндүрүп көрүңерем: орус дылды сайзырадырынче бюджеттен 4 млн. рубльди үндүрүп берген турган, ол дээрге ындыг-ла көвей акша эвес-тир бе? Ынчалза-даа ол акшаларның чүгле 11 хуузун шиңгээткен! Ол дугайында орус дыл талазы-биле өөредилге сайыдының оралакчызы Елена Хардикова чүү деп тайылбырны кылыр ирги? Тыва дылды сайзырадырынче база ол хире түңнүг акшаны үндүрген турган дуга­йында демдеглеп каалы. Ооң 44 хуузун шиңгээткен. «Төрээн дылывыс читти, орус дылда барык чугаалашпайн турар бис» дээш, азыг бүрүзүнден алгырып-ла турар-дыр бис, ол хирезинде акша безин үндүрүп бээрге чүү-даа кылбас-тыр бис. Ол чүү болуп турарыл? Бот-идепкейжи эвес азы тоомча чогувус бе?

Башкылар чөвүлелдериниң сандаргай ажылы моон-даа шыңгыы шүгүмчүлерни дыңнаар ужурлуг. Чаа туттунуп турар уруглар садтарынга септелге ажылдары кылырда, маляр кижилер чедишпезинден, кожавыс Хакасиядан ажылчыннарны чалап турар-дыр бис. Ийе, хөй-ле көргүзүглер талазы-биле бистиң республикавыс чыдып каап турар регионнарның санында турар. Ынчалза-даа республика 222 көдээ черлериниң чаңгызын-даа чидирбээн! Бо бүгүнү критиктер өөренип көрбейн турар. Россияның өске регионнарында суурлар он-ону-биле, чүс-чүзү-биле чидип турар, а Тывада чаңгызы-даа читпээн! Бо дээрге тыва чоннуң тускай социал феномени-дир.

Кадет корпустуң директору Айдыс Сааяның патриотчу, күш-ажылчы болгаш спортчу кижизидилгеге хамаарыштыр ажылды каттыштырып база күштелдирер дугайында саналдаан илеткели аажок сорук кириишкинниг болду. Ынчалза-даа шыны-биле чугаалаар болза, бо саналда чаа чүүл чок, совет школага бо бүгү чүүлдерни херек кырында ажыглап, киирип турган: колхоз, совхозтар-биле дугуржулга езугаар ажылдап турган эртем-дуржулгалыг школа станциялары, школа чанының участоктары, эвээш-биче-даа болза, орулга киирип турган дузалал ажыл-агыйларын хаара тудуп турган. Ынчалза-даа Айдыс Сааяның илеткели тодаргайы-биле өскелерден ылгалдыг болду: «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелинче киирип болур бис. Бо төлевилел чаа эгелеп турар-даа болза, школаларның профугланыышкынныг ажылдарынга бодунуң үлүүн киирер чадавас. Мал ажыл-агыйы-биле ажылдаар күзелдиг кижилерни тывары берге, мал-маганны канчаар кадарарын уттупканывыс кымга-даа чажыт эвес. Чамдык малчын аалдарда дузалакчы ажылчыннар кылдыр өскээртен келген орус гастарбайтерлерни хөлезилеп, ажылдадып турары база чаа чүүл эвес апарган. Тыва кижини төрээн черинче дедир эгидери, күш-ажыл таварыштыр ооң чуртталгазынга шын утка-шынарлыг билиишкиннерни бээри, ниитизи-биле нарын айтырыг-дыр» – деп уламчылаан.

Тываның Баштыңы Кызыл­дың Президентиниң кадет учи­лищезиниң директору Урана Мижит-Доржуга хамаарыштыр хөлүн эртир чүгле шеригжидерин күштелдирерин сүрбезин дилээн. Шериг профессиялар чугаажок чугула, ынчалза-даа бистиң эвээш санныг чонувус­ка тайбың мергежилдерни кадагалап арттырары күзенчиг. Кадет училищезиниң директору бодунуң ээлчээнде полемиктиг (маргылдаалыг) сайгарылганы кылып: «Доозукчуларның 70 хуу­зу шериг өөредилге черлеринче дужаап кирип алыр ужурлуг деп,  мээң мурнумда сорулга салдынган» – деп харыылаан. Онзагай, тускай дериттинген кадет училищезиниң баазазынга келир үеде тудугжу, инженер тускай мергежилдиг доозукчуларны доостурарынга бүгү-ле таарымчалдыг байдалдар бар дээрзин, Ш. Кара-оол түңнеп чугаалаан соонда, шупту чүүлдүгзүнүп, чөпшээрешкен.

Ол ышкаш Президентиниң кадет училищезиниң бир клазын боттарының хайгааралынга ап, өөредириниң дугайында, Казань хоорайның авиация институдунуң удуртулгазы-биле дугуржулга кылганын Ш. Кара-оол школа директорлары-биле үлешкен. Тывага ужудукчулар херек.

Алла Донгур-оол. #Шын

Меню