Рубрикалар

МОНГУШ БОРАХОВИЧ КЕНИН-ЛОПСАННЫҢ ЧҮРЭЭ СОКПАСТАЙ БЕРГЕН

Монгуш Борахович Кенин-Лопсан 1925 чылдың апрель 10-да Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунуң Чаш-Тал деп черинге төрүттүнген.

Кызылдың дугаары 2 ортумак школазын дооскан, Ленинградта күрүне университединиң Чөөн чүк фа­культединиң доозукчузу. Кызылдың башкы училищезинге башкылап, Тываның ном үндүрер черинге редакторлап ажылдап чораан. Хөй чылдарда, 1966 чылдан 2017 чылга чедир, Тыва Республиканың Алдан-Маадыр аттыг Национал музейинге ажылдап, тыва чоннуң дыка хөй салгалдарының өртээ чок эртинелерин чыып, кадагалап келген.

1982 чылда «Тыва хамнаашкынның сюжеттери болгаш поэтиказы. Төөгү-этнографтыг катап тургузууш­куннуң дуржулгазы” темага эртем кандидады атты камгалаан. 1997 чылда – “Тыва хамнаашкынның этнографтыг шинчилелиниң айтырыг­лары. Хамнарның аас чогаалының материалдарының изи-биле” темага төөгү эртемнериниң доктору эртем адын камгалаан. Ооң чыып, шинчи­лээн болгаш парлаткан материалдары бүгү-делегейниң база ниити-эвилелдиң эртем хүрээлелинге калбарып тараан. М.Б. Кенин-Лопсанның тыва хамнаар чорукка холбашкан эртем салгалы – келир өйгү шин­чээчилерге эртинелерниң узуп четпес кудуу, бай-байлак үндезин дөзү болур.
Тыва хамнаашкынның дугайында билиглерни кадагалаар херекке база Тыва Республиканың ол сүлде-сүзүк ёзу-чаңчылдарының катап тургузуушкунунга киирген үлүг-хуузу дээш 1994 чылда Хамнаар чорукту шинчилээр америк фонд аңаа “Хамнаашкынның дириг эртинези” деп хүндүлүг атты тывыскан.

Ооң эртем ажыл-чорудулгазының база бир чугула адыры – этнопедагогика. 1994 чылда Республиканың Башкылар билии бедидер институду ооң «Тыва чоннуң бурунгу ужурлары» деп номунуң бирги кезээн үндүрген, а эртемденниң хөй чылдарда кылган ажылының «Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары» деп аттыг ийиги кезээн 1999 чылда парлаан, ол ийи улуг ажыл «Тыва чаңчыл» деп монографияның өзээ болур.

Чалалга ёзугаар Монгуш Борахович Кенин-Лопсан Европаның дыка хөй чурттарынга – Австрия биле Швейцарияга (1996), Германияга (2000), Ита­лияга (2001) база АКШ-ка (1998) лекцияларны номчуп, илеткелдерни кылып келген. Тыва Республиканың Алдан-Маадыр аттыг Национал музейиниң “Азия төвүнүң хамнары. Тыва чоннуң тоолчураан чугаалар салгалы” деп темалыг бүгү-делегей делгелгелеринге база үнүүшкүннүг делгелгелерге доктор Кенин-Лопсан киржип, Берлинниң университединге “Хамнарның эдилелдериниң сүлдези” деп лекцияны номчаан.

Монгуш Борахович Кенин-Лопсан – чогаалчы, фольклорист, этнограф, хамнаар чоруктуң шинчээчизи болгаш хөй-ниити ажылдакчызы. 1968 чылдан бээр ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тос романның, ооң иштинде “Чылгычының өө” этноэпостуң автору, «Улуг чол” деп аттыг баштайгы шүлүктер чыындызы 1956 чылда үнген.
Ол тыва дылче туураан Пушкинниң, Некрасовтуң, Шевченконуң, Байрон­нуң, Гейнениң өлүм чок чогаалдарын очулдурган. Ооң чогаалдарын орус, украин, латыш, болгар, итали, моол, немец, англи дылдарже очулдурган.

Монгуш Борахович Кенин-Лопсан I чергениң Буян-Бадыргы ордени, «Ада-чурт мурнунга ачы-хавыяазы дээш” орденниң II чергезиниң медалы-биле шаңнаткан. Ол – Тываның улустуң чогаалчызы, төөгү эртемнериниң доктору, Россия Федерациязының болгаш Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тыва Рес­публиканың эртеминиң ал­дар­лыг ажылдакчызы, Нью-Йоркта эртемнер акаде­миязының ёзулуг кежигүнү, С. А. Сарыг-оол аттыг шаңнал­дың, Хамнаар чорукту шинчи­лээр америк фондунуң “Хам­наашкынның дириг эртинези” хүндүлүг аттың эдилекчизи, тыва хамнарның назынында президентизи, Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы, ХХ чүс чылда Тываның шылгараңгай кижизи.

Тываның улуг эртемдениниң, этногравының, шүлүк­чүзүнүң дугайында сактыышкын бистиң чүректеривиске кезээ мөңгеде артып калыр. Тыва Республиканың Баштыңы В. Т. Ховалыг, Тыва Республиканың Чазааның кежигүннери ооң төрээн болгаш чоок кижилеринге, Тываның эртеминиң болгаш культуразының шылгараңгай ажылдакчызы Монгуш Борахович Кенин-Лопсанның салым-чаяанының мөгейикчилеринге ханы кажыыдалын илергейлеп тур.

Тыва Республиканың Баштыңы В.Т. Ховалыг, Тыва Республиканың Дээди Хуралының (парламентизиниң) Даргазы К.Т. Даваа, Тыва Республиканың Чазааның кежигүннери, Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутаттары.

Предыдущая запись
ХӨМҮР-ДАШ: БАЗА БИР «ЧУДУРУК»
Следующая запись
ӨВЭЭНЧИ – 9:1
Меню