Орук харылзаазының ырагындан бергелерге таваржып турар бис

Бир эвес дең байдалдар тургузар болза, Тыва эконо­мика талазы-биле бот-сайзырап болур регион-дур дээр­зинге Москваны дыка-ла үр үеде бүзүредири берге турган. Амыдырал байдалдары кудуку деңнелде дээш, Тыва шүгүмчүлелге таваржып турарын кым-даа билир. Ынчалза-даа ол байдалдарның чылдагаанын тайылбырлаарынга тыва болгаш российжи чазактарның командаларынга бүдүн чыл дургузунда карак кызыл ажылдаары негеттинген. Ол дугайында ТР-ниң Чазааның Даргазының бирги оралакчызы Александр Брокерт март 6-да чугаалаан:

– Россияның 85 регион­нарының ортаакы одуруунга чедип алырынга, биске чүс чыл негеттинер. Бистер экономиктиг дең эвес байдалда турар бис, ол хиреде Тываның ачызында өске регионнар хөгжүп, экономиктиг болгаш социал ажыктыг чүүлдерни ап турар, а бистер – сайзырал талазы-биле рейтингиниң эң сөөлүнде бис. Чыл бурунгаар, 2019 чылдың март айда, Тыва бодунуң социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң планын өөренип көөр кылдыр РФ-тиң Чазаанче киирген. Тываның планы ылап бүзүрелдиг, бүгү талазы-биле тайылбырлаттынган болгаш санаттынганындан Россияның өске тос регионна­рынга база ону үлегер кылдыр алган. Түңнелинде,  эрткен чыл­дың майда база август айда Кызылга российжи Чазактың ийи үнүүшкүннүг хуралы болган, а бо чылын Москвага 2024 чылга чедир үеде Тываның социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң бот-тускайлаң программазының амыдыралга боттаныышкыны канчаар эртерин сайгарып көөр.

Россияның Чазаа Тывага хамаарыштыр бодунуң хамаарылгазын өскертип, Тываже көрнүп келген. Чижээ, демография айтырыгларынче ханы көрүп эгелээн. Экономика талазы-биле эң кошкак деп санадып турар ре­гион бир талазында, өске регионнарны бедик эртем-мергежилдиг кадрлар-биле хандырып турар донор-регион болуп турар. Чаш ажы-төлдү божуп, школа назыны четпээн уругларывысты албан черлеринге кижизидип, школалар, техникумнар болгаш институттарга өөредип турар болгай бис, а ол дээрге шыңгыы экономиктиг болгаш социал чүък-түр. Ийе, хөй кезии моон ажыл тыппайн турар. А ажыл дээрге чүл ол? Ол дээрге бүдүрүлге-дир. А бүдүрүлге бүрүзүнге бирги черде электри энергиязы херек. Улуг эвес сүт-бараан фермазынга-даа азы эът болбаазырадыр цехке-даа электри энергиязы херек. А бистерде бо чүүл дүүн тыптып келбээн ховар чүүл-дүр. Тыва бодунуң бар-ла курлавырларын бүрүнү-биле ажыглап каап­кан. Бис мооң дугайында хөй катап чугаалап турган бис, ам херек кырында бистерни бодап, билип турар апарганын чедип алган бис. Россияның Чазаа Тываның дүрген хөгжүлдезинче 5 млрд. рубльди үндүрүп бээр болган. Бо бүгү энергия дефицидин кызырарынга дузалыг болур бе? Чугаа чокка болур! Чер, орук харылзаазының ырагындан бергелерге таваржып турар бис дээрзин А. Брокерт демдег­лээн. Ийе, бо дугайында база хөй чылдар дургузунда чугаалажып келген бис. Ынчангаш чүгле бо чылын түңнелдер көстүп, бистиң экономикавысты эде хөделдирериниң боттуг аргазы тыптып келген. Россияның Чазааның деткимчези-биле бо чылдан эгелеп, элээн каш улуг бүдүрүлгелерни эгелээрин планнаан, ооң иштинде тууйбу заводу болгаш демир-бетон кылыглар заводу кирип турар.

Энергия камналгазы болгаш транспорт адырының хөгжүлдези – кандыг-даа регионнуң экономиказын шимчедиринге бо ийи локомотив чугула. Мону Тыва 2024 чылга чедир үеде социал-­экономиктиг хөгжүлдезиниң бот-тускайлаң программазының хүлээп алдынганы-биле чедип алган.

Алла ДОНГУР-ООЛ. #Шын

Меню