Рубрикалар

Ожуктуң үш дажы дег ажылдаар болза эки

📢Кандыг-даа мергежилде өскелерден онзаланып ылгалып турар кижилер турар болгай. Оларның шак ынчалдыр ылгалып, онзаланырынга кылып турар ажылынга ынакшылы, бердингени, онза сонуургалдыг болуп турарындан аңгыда, тускай салым-чаяанныы база салдарны чедирер. Чөөн-Хемчик кожууннуң төвү Чадаана хоорайның 2 дугаар ортумак школазының тыва дыл, чогаал башкызы Чаяна Чадамбаевна Шилова шак ындыг онзагай башкыларның бирээзи.

Тыва чогаалга сонуургалдыг улус Чаянаның адын номчупкаш-ла, сактып келири чугаажок – Теве-Хая ортумак школазын мөңгүн медаль-биле доосканының соонда, Тываның күрүне университединиң филология факультединге өөренип кирип алгаш, Чаяна студент чылдарында-ла журналистика, чогаал ажылынга эге базымнарын кылган. Ооң чогаал ажылынга сундугарынга Тываның билдингир чогаалчызы, уян хөөннүг, кайгамчык шүлүктерниң автору Сайлыкмаа Комбунуң удуртканы «Алан-Доос» чечен чогаал каттыжыышкынынга өөренип турганы улуг салдарны чедирген. Ооң-биле кады, студентилеп турган үелеринде Тываның билдингир радиожурнализи Саяна Намайның удуртулгазы-биле «Салгал» уруглар дамчыдылгазынга штаттан дашкаар корреспондент болуп ажылдааны канчаар-даа аажок улуг амыдыралчы болгаш чогаадыкчы дуржулганы берген дээрзин Чаяна сактып чугаалаар. Шак ынчалдыр чогаал ажылынга эге базымнары быжыгып, дараазында тыва чогаалчыларның ат-сураглыг «Улуг-Хем» сеткүүлүнге ажылын уламчылаан. Университетти тергиин өөредилгезиниң ачызында кызыл диплом-биле доосканының соонда, шак мындыг онзагай, чогаадыкчы базымнардан эгелээн ажыл-ишчи оруун Чаяна Шилованың улаштыр өөредилге адырынче углапканы тыва дыл, чогаал башкылаашкынынга улуг олча болганы чугаажок. Бодунуң башкы ажылын бир дугаар Кызыл кожууннуң Көк-Тей ортумак школазынга тыва дыл болгаш чогаал эртеминиң башкызы кылдыр эгелээн.

📢Ада-иезиниң изи-биле…

Башкы иштиң буянныг үүлезин аныяк шүлүкчүнүң шилип алганы таварылга эвес – Чаяң ада-иези кайызы-даа башкылар: Барыын-Хемчик кожууннуң Шекпээр ортумак школазынга школа директорлап чораан Чадамба Сагаанович биле орус дыл, чогаал башкызы Часкал Дамчаевна Шиловтар. Оларның дөрт кызы доозазы башкы эртемни чедип алган.

«Ада-иевис иелээн башкылар боорга, бис база башкы эртемин сонуургай бергенивис ол боор. Бичиивисте ачавыс биске самбыралар кылып бээр кижи, ынчан бот-боттарывысты башкылажып ойнаар чораан бис» – деп, Чаяна Шилова сактып чугаалады. – Чогум чогаал бижииринге сонуургал ачавыстан дамчып келген. Ачамның бижип чораан чогаалдарын авам чыып чораан кижи. Сыртык хаптарынга суп алгаш, шыгжап турганын сактыр мен. Ачам хөөкүй мен беш харлыг турумда-ла чок болган, а авам элээди апарганымда, 30 хар ажып чорааш, мөчээн”.

Чаяна Чадамбаевна өөреникчилеринге чүгле тыва дыл, чогаал эртемин эвес, а чогаалга сонуургалдыг, ынак болурунга өөредирин кызыдып чоруур. Ооң-биле чергелештир, башкының чымыштыг ажыл-ижиниң аразындан чогаал ажылынга тураскаадыптар үени база илип тып ап турар. Чоокта чаа башкы бодунуң чогаал ажылының ээлчеглиг түңнели – «Салым-чолдуң сылдызы» деп чечен чогаалының номун чырыкче үндүрген. Бөлүк авторлар-биле ийи катап шүлүктер номун парлаткан. Бо хүннерде ийи дугаар номун үндүреринге белеткенип турар. Ооң-биле кады Чаяна Чадамбаевна өске чогаалчыларның номнарының корректуразын кылыр ажылды база чорудуп, тыва чогаал сайзырадырынга үлүг-хуузун киирип турар. Ол 25 хире авторларның номнарынга корректураны кылган.

📢Класстың удуртукчузу башкызы

Чаяна Шилова бо чылын бешки классчыларның удуртукчу башкызы. Класс-биле ажылдаарга, бир талазында, солун, чаптанчыг, а бир талазында, харыысалга улуг, берге деп ол санап чоруур. Класстың удуртукчу башкызы ада-иелер-биле сырый харылзаалыг ажылдаар апаар. Бир эвес башкы кижи ада-ие-биле харылзаа чок болза, ажыл канчап-даа шуудавас. Харылзаа тударының чаа шагның аргалары бар апарганынга башкы өөрүп турарын чугаалады:

– Амгы үеде магалыг, класс башкызы вайберге класстың азы ада-иениң ниити бөлүүн тургузуп алыр апарган. Ону шын ажыглаар болза, аажок ажыктыг. Ынчалза-даа маңаа база чазыглар тургустуна бергилээр. Чижээ, эң-не нептереңгей чазыг – ниити бөлүкке «Ол өөреникчи ындыг, бо өөреникчи мындыг» дээн ышкаш бижиктер үндүрери. Чүгле хөй кижиге хамааржыр чарлалдар дээн ышкаш чүүлдер бижиир ужурлуг бис. А кажан тодаргай өөреникчиге хамаарышкан айтырыг болза, өөреникчиниң бодунче азы ада-иезиниң хууда дугаарынче бижиир азы долгаар болза эки. Ада-иелер, өөреникчилер катай бежен-алдан кижи номчуп турар ышкажыл. Хомуданчыг, хораданчыг апарбайн канчаар. Оон-на алгыш-кырыш, чөрүлдээлер үнер.

– Силер ам элээн дуржулга кире берген башкы-дыр силер. Ажылын чаа эгелеп чоруур аныяк башкыларга чүнү чагып болур силер?

– Бир-ле дугаарында, өөреникчиниң сагыш-сеткилин билип ап, өңнүктежип алыры чугула. Чүгле билиг бээри-биле кызыгаарланган ажыы чок. Чамдык дуржулга чок башкылар өөреникчизин билбес боор. Уругнуң караан­дан илдең болур чүве. Бо кижи муңгарап олурар, бо кижи аштап олурар дээш уругнуң көрүжүнден башкы кижи эндевес. Чылдагаан чок черге уруг корум-чурум үревес. Өөреникчи кижиниң школага, класска бодун канчаар алдынып турары ооң өг-бүлезинде байдалындан хамааржыр. Шаан­да ажы-төл ада-иениң харыысалгазынга турган болза, бо үеде ол талазы-биле арай-ла аскай берген деп болур. Черле ынчаш, ниитизи-биле «Өг-бүле институду» арай кошкай берген.

📢Ажы-төлдүң чедиишкини — авазынга чоргаарал

Чаяна Шилова чүгле салым-чаяанныг башкы, чогаалчы эвес, а үлегерлиг ие дээрзин ажы-төлүнүң чедиишкиннери бадыткап турар. Ол өөнүң ээзи Чингиз Сат-биле үш ажы-төлдүг. Улуг уруу Лидан Томск хоорайда эмчи университединде өөренип турар. Лидан Кызылдың 2 дугаар школазынга 9-ку классты «Онзагай аттестаттыг», 5 дугаар школаны алдын медаль-биле дооскан. Ийи дугаар оглу Самба Кызылдың президентиниң кадет училищезинде чедиги класста өөренип турар. Ол дзюдо талазы-биле республиканың ийи дакпыр чемпиону. Хеймер кызы Арияа Чадаананың 1 дугаар школазының өөреникчизи. Уран чүүл школазының чурулга салбырының сургуулу. Чуруттунарынга салым-чаяанныг. Ажы-төлү дооза ачазын дөзээн спортчулар болганынга авазы чоргаарланып чоруур.

– Ада-иелерге чүнү чагып болур силер, Чаяна Чадамбаевна?

– Уруг боду чеже-даа кызарга, ада-иениң талазындан деткимче чок болза, кончуг багай. Өөренгеш, чеде бээрге, бажыңында улуг улузу арагалап олурар болза, уругнуң сагыш-сеткили хөмүрерип, өөредилгеге сонуургалы чиде бээр. Ынчалдыр өөредилге программазындан, эш-өөрүнден чыдып каап болур. Шак мындыг чүүлдерни узуткаар дээш, класс башкылары, социал педагогтар болгаш эртемнер башкылары-даа дыка кызып ажылдап турар бис. Эвээшти-даа, хөйнү-даа ижерге, араганың оруу чаңгыс деп шупту билир болгай бис. Ажы-төлдүң келир үези дээш арага-дарыдан шеглеп чоруурун чонумга күзээр-дир мен. Башкылар боттарының талазындан чогуур хемчеглерни чорудуп турар. Мээң бодалым-биле алырга, ада-ие, башкы, өөреникчи ожуктуң үш дажы дег аразында харылзаалыг ажылдаар болза эки.

Айдың ОНДАР.

Предыдущая запись
Шылгалдаларга белен
Следующая запись
Бажыӊ, чер документизин чугаалажыылыӊар
Меню