Рубрикалар

Президентиниң шаңналынга төлептиг

ФЕВРАЛЬ 8 – РОССИЯНЫҢ ЭРТЕМ ХҮНҮ
Эртем хүнү Петр I хаанның үелеринде-ле тургустунган. 1724 чылда Петр I февраль 8-те Россияга эртем хүнүн демдеглээр дугайында чарлыкты үндүрген. Ооң ачызында Россияга бир дугаар эртем болгаш уран чүүл академиязы ажыттынган. Ук өөредилге чериниң өскелерден ылгалы болза, акша-хөреңгилиг байлар эвес, эрге-дужаал ээлээннерниң ажы-төлү эвес, а чүгле салым-чаяанныг, угаанныг уруглар өөренип турган.

Оон бээр-ле эртем хүнүн демдеглевишаан, янзы-бүрү конференцияларны, мөөрейлерни эртемденнер аразынга, а школачыларга ук байырлал дугайында класс шактарын болгаш эртем-практиктиг конференцияларны эрттирери чаңчыл болу берген.

Эртем хүнүнге уткуштур 2022 чылда РФ-тиң Президентизиниң грантызы дээш Россияның эртемденнериниң аразынга эрткен мөөрейге тыва эртемден улуг чедиишкинниг болган. Тываның күрүне университединиң физика-математика эртемнериниң кандидады, Тываның күрүне университединиң информатика кафедразының доцентизи «Математика болгаш механика» деп адырның тиилекчизи Чодураа МОНГУШ. «Шын» солуннуң номчукчуларынга аныяк башкының чедиишкинин таныштырдывыс.

– Төрээн чериңер, төрел чонуңар дугайында чугаалап бээр силер бе, Чодураа Михайловна?

– Авамны Светлана Шагдыр-ооловна, ачамны Ми­хаил Анай-оолович Монгуштар дээр. Оожум, топтуг-томаанныг, ажылчын, кызымак өг-бүле чүве. Оларның хеймер уруу мен. Дөрт кады төрээн бис: угбам – Долаа­на, ийи акым – Аяс, Сылдыс.

Авам, ачам аныяандан ажылчын-кежээ, уруглары дээш кызымак, уйгу-чыдын чок ажылдап чорааш, бисти өстүр азырап, эртем-билигге чедирип каан. Авам уруглар садынга кижизидикчилеп чораан, а ачам – чолаачы. Амгы үеде олар хүндүлүг дыштанылгада. 2015 чылда авам, ачам «Төлептиг өг-бүле» деп шаңналдың эдилекчилери болганнар.

– Эртем оруун айыткан улузуңар база бар боор аа, башкы?

– 2008 чылда Элегес ортумак школазын тергиин өөредилгелиг дооскаш, Тываның күрүне университединиң физика-математика салбырынче кирип алган мен.
Бирги класстан дөрткү класс­ка чедир мени үжүк-бижикке башкым Галина Топтан-ооловна Чооду өөреткен. Беш класстан клазым башкызы Розалия Багай-ооловна Болгум-оол бисти ажыл-ишке өөредип-кижизидип каан. Школага-ла саң-хөө талазынга сундулуг болгаш, математика кичээлдерин аажок сонуургаар чораан мен. Алгебра, геометрияны өөреткен башкым –Татьяна Дүктүг-ооловна Ымбыы. Аңгы-аңгы олимпиадаларга, мөөрейлерге, танцы-самга-даа, спортка-даа, шүлүк-даа бижээш, шаңналдыг черлерни ап, школаны чедиишкинниг доостум.

Тываның күрүне университединче киреринге улуг идигни физика башкызы –Джамилия Багай-ооловна Куулар, угбаларым – Елена Николаевна Кыргыс, Лариса Күрзетовна Монгуш, Урана Анай-ооловна Монгуш болгаш ада-ием бергеннер. Университеттиң информатика, математика салбырын 2013 чылда кызыл дипломнуг доос­тум. Ынчан информатика кафедразының башкарыкчызы болуп ажылдап турган Марьям­ Монгуш мени университетке кады ажылдаар сүмени кадып, аттырып алган. 2013 чылдың сентябрь 1-ден эгелеп Тываның күрүне университединиң информатика болгаш математика кафедра­ларынга башкылап ажылдай бердим. Бир чыл ажылдааш, Красноярск хоорайда Сибирьниң федералдыг университединиң магистратуразынче кирип алгаш, 2016 чылда дооскаш, улаштыр ол-ла өөредилге чериниң аспирантуразын 2020 чылда чедиишкинниг доостум.
2020 чылдың январь 21-де Красноярск хоорайга Сибирь­ниң федералдыг университединге физика-математика эртемнериниң кандидадынга эртем-шинчилел диссертациязын чедиишкинниг камгалап алдым.
Амгы үеде Тываның күрүне университединде информатика кафедразының доцентизи болбушаан, кафедра эрге­лекчизиниң хүлээлгелерин күүседип ажылдап чоруур мен.

– Төлевилелиңерни номчукчуларга таныштырып көөр силер бе?

– Президентиниң грантызын ойнап алыр аас-кежиктиг болганымга өөрүүр-дүр мен. 2021 чылдың октябрь айда ук мөөрейге киржир дугайында чагыгны киирдим. Төлевилелдиң кол угланыышкыны болза, тыва дылда бижээн аас чогаалдарын математиктиг саннар дузазы-биле шинчилеп көөр арганы чогаадыры. Бо кылып турар ажылымны студентилеп чорааш-ла, бичиилеп шинчилеп эгелеп алган ажылым-дыр. Грантының бо чылгы деткимчези 600 муң рубль. Шинчилел кылырынга ажыглаар дериг-херексел садарынга болгаш статьялар үндүреринге, конференцияларга киржиринге чарыг­даар кылдыр көрдүнген акша-дыр.
Төлевилелдиң сорулгазы – филология, лингвистика талазы-биле шинчилел ажылдары кылып чорудуп турар эртемденнерге ажыктыг программаны кылыры. Ооң дузазы-биле авторнуң бижиир аргазын бот-тускайлаңын ылавылаар, аас чогаалының диалектиг хевирлерин шинчилеп көөрү. Төлевилелге Тываның күрүне университединиң студентилерин, башкыларын, «Тюркология» төвүнүң специалистерин киириштирип, кады ажылдаар бис.

– Тываның сайзыралынга ук төлевилел кандыг салдарлыг болур ирги?

– Тыва дылдың сайзыралынга болгаш аас чогаалды аныяк-өскенге сонуургадып көргү­зеринге, чурагайлыг сайзырал үезинде тыва чогаалдарны чаа электроннуг хевир-биле шинчилеп көөрүнге улуг дузалыг болур.

– Бодуңарның немексээр чүүлүңер бар бе?

– Ажыл-агыйымга чедиишкиннерим дээрге-ле ада-иемниң ачы-хавыяазы деп бодаар мен. Мени дээш сагыш човап чоруур кады төрээннеримге, төрелдеримге, коллегаларымга, эш-өөрүмге четтиргеним илередир-дир мен.

Айдың ОНДАР
чугаалашкан.
Чурукту маадырның

Предыдущая запись
Чуртун ээлеп арткан чаававыска
Следующая запись
Тываның күрүне университеди Zoom капсырылга таварыштыр байырлыг хуралды эрттирген.
Меню