Рубрикалар

Сүбедейниң улуг акызы Челме-ноян

ТӨӨГҮЖЭЭН ӨГБЕЛЕРИВИС

Сүбедейниң улуг акызы Челме-ноян

📢 Джэлмэ, Джелме, Чжельме (моолдап Зэлмэ?) — урянхай төрел-бөлүктен үнген шылгараңгай моол шериг баштыңчызы. Чиңгис-Хаан­ның чоок эжи болгаш сурукчузу, алдаржаан шериг баштыңчызы Сүбедейниң улуг акызы.
Рашид ад-Динниң «Чыл бижимелдериниң чыындызында» Челмени Үхе деп шола-биле кады айыткан. Перси төөгүчүнүң санап турары-биле алырга, ук шоланы «чүреккир [кижи], дээрбечи болгаш маадыр» деп очулдуруп болур.
Челме Чарчиудай дарганның улуг оглу болур. Тэмучин төрүт­түнүп келген үеде-ле оглун аңаа бараалгага бериптер деп дарган бодап турган, ынчалзажок Челмениң эмин эрттир бичии болганы ук бодалдан ойталаа­рынга чылдагаан болган. Сөөлүнде барып, кажан Тэмучин­ өзүп келгенде, ол Челмени база катап аңаа ба­раалгадып чедирген. Удатпаанда оол бады-даңгыраанга шынчы кижи кылдыр бодун көргүскен: моолдарга удур дайынзырак меркиттерниң аймаа келир өйгү Чиңгис-Хаан­ның турлаанче халдааш, ооң душтуу Бөртэни оорлап аппарганда, Тэмучинниң база бир экери Боорчу-биле кады дайзынны сүрүп чоруптар. Тэмучин өндүржүп бедээнде, чогум-на Челме биле Боорчу хаанның паараңын уштап-баштаар улуг эрге-дужаалдыг даргалар кылдыр томуйлаткан.
Челмениң маадырлыг чорук­та­рының дуга­йында айтылгалар төөгүнүң арыннарында артып калган. Хөлөн хөлдүң чоогунда Күйтен деп черге тулчуушкун үезинде Тэмучин мойнунче согун-биле балыглатканда, Челме дембээрээн кижиниң чанындан хондур ыраваан, өйлеп-өйлеп-ле, балыгдан дес ханны үндүр соруп келген. Медерел кирип келген Тэмучин суксаарымны дээрге, паараңдан ижипки дег суг тыппайн барган. Ынчан Челме амы-тынын артынга каггаш, дайзынның турлаанче хайдынары-биле чорупкаш, оон хаанынга бир мыйыс ишти хойтпак тып эккеп бээр.
Оон бээр үш чыл эрткенде, Челме Чебе-биле, Сүбедей Хубилай-биле кады Наху-Гун даан­га найманнар-биле тулчуушкунга шылгарааннар, сөөлүнде барып дайзыннар боттары бе­зин ону миннип чугаалааннар. “Моолдарның чажыт төөгүзүнде” оларның дугайында мынчаар шүлүктеп бижип турар:
«Хавактары – хүлерден
бүткен,
Хаай-думчуу – каң шүүче,
Шиш дылы – шигбей ол-дур,
Чүлдү-чүрээ – кадыг демир.
Селемези – кымчызы ол.
Аъжы-чеми – оътта шалың,
Доскуул чорааш, кижи
эъди чиир,
Дошкун чаада база – ону.
Багга турган бо дөрт
ытты
Илчирбеден салыпкан-дыр!
Маңнайлыг хөг эвес деппе?
Чараа сыырып,
халчып кээп тур.
Ады-сывы кым деп айтыр.
Бирги эжеш – Чэбэ, Хубилай,
Соондаа эжеш –
Челме, Сүбедей”
Оон аңгыда, бир катап Челме Тэмучинниң хеймер оглу Толуйнуң амы-тынын камгалаан. Кажан моолдарның турлаанче меге арга-биле кире берген дес­кен татар Харгил-Шира оолду сегирип алгаш, бижектеп кааптарын оралдашкан, ынчалза-даа дуза дилээн алгы дыңнааш, чедип келген Челме дээрбечини өлүрүп каар.
Тэмучинниң мурнунга хөй санныг ачы-хавыяазы дээш Челмени 1206 чылда бүгү Моолдуң курултайынга муң шериг баш­тыңчызынга томуйлаткан ноян­нарның санынче киирген. Ооң кажан, каяа, канчаар өлгени тода билдинмес бол, Рашид-ад-Динниң «Чыл бижимелдериниң чыындызынга» дүүштүр, ол бүгү Тэмучин – Чиңгис-Хаанның үелеринде-ле болганы билдинип кээр.
Челмениң оглу Есүнтэгэ («Чыл бижимел­дериниң чыын­дызында» – Есу-Бука-тарки) Чиңгис-Хаанның хорчи-кешиктениниң баш­тыңынга томуйлаткан. Ооң өске бир оглун «Чыл бижимелдериниң чыындызынга» дүүштүр алырга, Есу-Бука-тажы дээр турган.
Амгы үеде Челмениң хан төрел дорт салгакчылары Моолда, Иштики Моолда база Буря­тияда чурттап чоруурлар.
А. ХЕРТЕК.
Чурукту интернет четкизинден алган.

Предыдущая запись
Ачазынга чоргаарал-мөгейиг
Следующая запись
Николай Федорович Катанов (Хызыл оглу Пора) 160 харлаан
Меню