Сайыттардан эгелээш, бичии суурнуң баштыңчызынга чедир ажылын төптүң негелделеринге дүүштүрер

Владимир Путинниң май чарлыктары болгаш национал төлевилелдерниң күүсеттинип турарындан чер-черлерниң күүсекчи эрге-чагыргаларының ажылынга үнелелди бээр өзек 15 көргүзүглерни чедип алырының дугайында вице-премьер база сайыттар Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолга илеткээн. 

Эрге-чагырганың экономиканы хөг­жүткен ажылын үнелээр алды көргү­зүглери: экономиканың бюджеттен дашкаар секторунда бедик бүдүрүкчүлүг ажылчын олуттарның саны, биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чорукта ажылдыг кижилерниң саны, экономиканың чиг-эттен хамаарышпас баазалыг адырында күш-ажылдың бүдүрүкчүлүү, шалың төлевириниң боттуг деңнели, кол капиталче инвестицияларның хемчээли (федералдыг төлевилелдерден аңгыда) база ядыы-түреңги чоруктуң деңнелин көөр. 

Регионда амыдырал-чуртталганың шынарының экижээниниң көргүзүүн арткан индикаторлар көргүзер: төрүттүн­генден эгелээш, назы-харының уламчылаашкыны, оран-сава байдалын экижиткен өг-бүлелерниң саны, таарымчалыг хүрээлелдиг хоорайлар үлүү, долгандыр хүрээлелдиң шынары, эртем-билигниң деңнели, регион автооруктарының нормативтиг негелделерге дүүшкени-дир. 

Регион баштыңының база эрге-ча­гыр­ганың ажыл-чорудулгазының дугайында чурттакчы чоннуң үзел-бодалы өске бир чугула көргүзүгге хамааржыр. РФ-тиң Президентизинге болгаш регионнуң баштыңынга кайы хире бүзүреп турарын чурттакчы чон ортузунга айтырыг-харыы таварыштыр илередир. РФ-тиң Президент Администрациязы база РФ-тиң Чазаа чылдың-на шынарның өзек көргүзүглерин күүсеткен түңнелди үндүрүп турар.  

Регионнарның бот-тускайлаңын болгаш арга-шинээн көрүп тургаш, хыналда­лыг чугула көргүзүглерни тургускан. Ты­ва­ның бирги вице-премьери Александр Брокерт республиканың аңаа онааган элээн каш даалгалар күүсеттингенин бүзүрелдии-биле илеткээн. 

 Республика кол капиталче киирген инвестиция хемчээлиниң талазы-биле контрольдуг санны 4,2 хуу ажыр күүсеткен. Инвестициялар структуразында бизнестиң бодунуң киирген үлүү 64 хуу четкен. Экономиканың чиг-эт баазазынга хамаарышпас адырында күш-ажылдың бүдүрүкчүлүүн көдүрер даалганы 102,4 хуу чедирген. 2019 чылда болбаазырадылга бүдүрүлгези 2 катап, чүък сөөртүлгези – 35,5 хуу, тудуг тудууш­куну – 1,5 катап өскен. 

Бедик бүдүрүкчүлүг олуттар санын көвүдедир даалга күүсеттинген – 10 муң ажылчын олут тургузар планны бөгүн 10,3 муң чедирген. Биче болгаш ортумак бизнесте хуу сайгарлыкчылар-биле кады 15 муң хире кижи ажылдап турар.

Өөредилге шынарынга, чуртталга байдалын экижиткен өг-бүлелер санынга, чурт­таар черниң чедингириниң база хоорайның таарымчалыг хүрээ­лел үлүүнге планныг онаалдалар күү­сеттинген. Эрткен чылын 7,4 муң өг-бү­лениң чуртталга-байдалын экижидер план­ны 9,7 муң чедиргенин чижекке ап болур.  

Александр Брокерт чедиишкиннерни демдеглеп тура, статис­тика көргүзүглери төнчү саннар эвес, а бүдүрүлгелер, организациялар, бизнес субъектилерден сан-чурагайлар ам-даа кээп турарын тайылбырлаан. Чурум езугаар отчеттуг компания апрель 1-ге чедир уламчылаар. Статистика эргелели медээлерниң долу баазазын чыыптарга, төнчү көргүзүглер өскерлири чугаажок. Ынчангаш яамылар, ведомствога хамааржыр организациялар отчет дужаалдазын дүргедетсин деп чугаалаан.  

Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол бирги оралакчызын деткип, 2019 чылда регион удуртукчуларының ажылының шынарынга анализ чүгле политиктиг эвес, а экономиктиг сорулгага херегин демдег­лээн. Национал төлевилелдерни боттандырарынга база тускай сорулгалыг көргүзүглерни чедип алырынга регионга кандыг дуза херегин үнелел системазын көрүп кылыр бооп турар. Эки көргүзүглүг регионнар федералдыг бюджеттен немелде акша деткимчезинче кордап болур.  

Ынчангаш вице-премьерлер, са­йыт­тардан эгелээш, бичии суурнуң баш­тың­чызынга чедир, удуртукчу бүрүзү бодунуң ажылын кол 15 көргүзүгге дүүштүр тургузуп алыр ужурлуг деп, республика Баштыңы айыткан. «Өске-даа параметрлерден тургустунган ол бүгү одуругларны беш салааңар дег билген турар ужурлуг силер. Чүгле ынчан салдынган тактиктиг болгаш стратегтиг сорулгаже чеже материалды, кижи болгаш саң-хөө курлавырларын хаара тудары билдинер. Ол 15 көргүзүгнүң бирээзинде-ле бүгү киржикчилерниң ажылын удуртур төлевилел офизи херек» – деп, Шолбан Кара-оол национал төлевилелдерни боттандырар арга-хевирлерже бодунуң көрүжүн чугаалаан. 

Ылаңгыя, Күш-ажыл яамы­зы­­ның харыылап турары ядыы-түреңги чорук-биле демисел, ведомство бүрүзүнүң айтырыын­че кирип турар. Херек кырында көөрге, ону колдуунда Экономика яамызы кылып турар боор. Яамы чаа ажылчын олуттарны ажыдып, ажыл чоктарны ажылга тургузар төлевилелдерни кылыр ужурлуг. А социал албаннар чурттакчы чоннуң орулгаларынга мониторингини чорудуп, херег­лелдиг кижилерге дузаламчы үлээрин чорудуп турар.  

Ол ажылдар кезээде-ле чо­­гууру-биле чоруттунмайн турар. Ооң чижээнге эрткен чы­лын көдүрген ядыы чорук­туң деңнелиниң айтырыглары хамаар­жыр. Росстат респуб­ликаның чурттакчы чонунуң чартык кезиин чединмес бөлүкке киирген. А РЭА-ның Социология ин­ститудунда эртемденнерниң шинчилели чединмес чорук 37,6 хуу чедир кызырылганын көргүскен. Росстаттың ол медээ­лери бүдүрүлгелерниң болгаш организацияларның отчеттарындан үнгенин албан езузу-биле медеглээн. Чүге ол сан-чурагайлар дүүшпейн турарын сайгарары – Күш-ажыл яамызының дорт хүлээлгези-дир. 

Шолбан Кара-оол социал­ яамының ядыы-түреңги чорук­туң байдалынга анализинде чаа чүүлдерни база демдег­лээн. Кожууннар аайы-биле ону бир дугаар шинчи­лээн. Айтырыгның боттуг чылдагаанын тодара­дып, курлавырларны эде бөлүктээринге ол херек. Анализтен көөрге, эң хөй чединмес чоннуг Тере-Хөл, Чеди-Хөл, Улуг-Хем, Бай-Тайга, Кызыл база Дзун-Хемчик кожууннарга чаа арга-хевирлер херек. 

Хөй талалыг күже­нииш­кин­нер, хөй барым­даалар назы-харны узадырынче угланган айтырыгны чедиишкинниг шиитпирлээ­ринге идиглиг. Ол көргүзүгнү от­четтаарын быжыг­лаан, чүгле Ка­дык камгалал яамызының ай­тырыы эвес-тир. «Ортумак назы-харның көргүзүүнге дорт салдарлыг бичии чаштарның өлүп-хораа­рының артында чүү барын көрээлиңер. Эрткен чылын ол 32 хуу кызырылган. Эки-дир, а арагалаашкын чок турган болза, оон-даа эки бооп болур ийик. 21 хензиг чаштарның 17-зи албыктыр бастырган. Иези ижип алгаш, удааш, базып алган. Ооң-биле канчаар демисежирил? Чүгле эмчилер күжү-биле ол болдунмазы билдингир. Участок бүрүзүнге тускай сорулгалыг, ону чедип алыр арга-хевирлерни айыткан чиге ажыл турар ужурлуг» – деп, республика Баштыңы чугаалаан.

Республикада өлүмнерниң эң-не нептереңгейи – хан-дамыр эр­гилдезиниң аарыгларын эмнээринге бедик технологиялыг медицинаны хөгжүдер херек. Республиканың Кадык камгалал яамызының мурнунга бедик медицина технологиялыг төптү тудар айтырыгны чаңгыс эвес удаа көдүргенин сагындырып, оода ооң төлевилели безин тургустунмаанын шүгүмчүлээн. Ол идеяны боттандырар бааза – регионнуң хан-дамыр төвү бар. Филиалдарны хевирлеп, ооң угланыышкыннарын болгаш тургузуун калбартыр херек.

Хуралда өөредилге дең­нелиниң көргүзүглер күүсел­де­зин тодаргай сайгарып көрген. Өөредилгеде хаара туттунган чурттакчы чоннуң аргаларын, ооң шынарын айыткан. Респуб­лика ол адырда эвээш эвес ажылдарны кылган. Техникумнар база училищелер чаа технологтуг дериг-херекселдер-биле чепсегленген 11 мастерскаяны ажыткан. Сургуулдар чүгле мергежилин шиңгээдип эвес, а бодунуң бизнезин ажыдып, ону удуртуп, бухгалтер учедун кылып билир кылдыр өөредир дээш, ол мастерскаялар биче бизнес субъектизи эрге байдалдыг ажылдап турар. 

Национал төлевилелдер-биле ажылдап турда, профессионал өөредилге системазында кошкак черлер база илереп келген. 15-19 харлыг аныяктарның өөредилгеде хаара туттунганын шинчилеп турда, 9 класс соонда кайнаар-даа өөренип кирип албаан, азы өөредилгезин ара кагган уруглар бары билдинген. Бөгүнде ындыг 57 кижи бар. Россияда ортумак билиглиг болуру албан болганда, оларны өөредилгеже катап эгидер херек. 

Шупту өөредилге эртемнеринге школа, муниципалдыг база регион чадаларлыг мөөрейлер болгаш олимпиа­да­лар санын көвүдедир. Шко­лачыларның Бүгү-российжи олим­пиадала­рында республика киржип турар. Дээди өөредилге черлеринче Тываның школа доозукчуларының дужаап кирип турарының статистиказында ол көстүп турар. Олимпиадаларга киржилге ЕГЭ-ге немей 10 санны бээр. 

Республика Баштыңы чурт­туң дээди өөредилге черлери биле Тываның училищелери база техникумнары кады ажылдап, үзүктел чок профессионал өөредилге системазын тургузарын республиканың Өөредилге яамызының кичээнгейинче углаан.­ Колледж сургуулу доо­зупкаш, ындыг угланыышкынныг дээди өөредилге чериниң ийиги азы үшкү курузундан өөренип эгелээрин билген турар ужурлуг. Шак ындыг бурунгаар көрүш профессионал өзүлдеже хей-аътты, мергежили-биле ажылдай бээ­ринге бүзүрелди бээр. Кижи ажылдап турган үелеринде эде өөренип, сайзыраар ужурлуг деп, республика Баштыңы чугаалаан.

«Бөгүнде чаңгыс билиг-мергежилдиг болуру эвээш. Хүнден шакче өскерлип турар бедик технологиялар үезинде чурттап турар бис. Ындыг байдалдарда чедимчелиг болур дизе, өскерилгелерге дүүштүр доктаа­мал өөренип, билиг-мергежилин, арга-дуржулгазын кезээде бедидер апаар. Бети дизе, ынаар чүткүүр херек. Президентиниң эгелээни чүгле өөредилгеге хамааржыр эвес, а өске-даа национал төлевилелдер бистиң мурнувус­та ындыг чугула сорулгаларны салган» – деп, Шолбан Кара-оол сайгарылганың түңнелин үндүрген.

ТР-ниң Чазааның парлалга албаны.

Меню