«Шын» солун ыдыктыг Бай-Тайганың малчыннарынга четкен

Кыштаглаашкын-2020

Бай-Тайга кожуунда кыштаглаашкынның байдалын со­нуургап четтим. Ниитизи-биле кыштаглаашкын эки эртип турар. Кожуунда 289 малчын турлаг, 132702 шээр, 13397 бода, 4896 чылгы мал, 2857 сарлык, 50 хаван бар. Бо неделяда харның элээн чагганы-биле Кара-Хөл сумузунда ооң деңнели 30 сантиметр четкен.

Кыштаглаашкын хүр-менди

Бай-Тайга кожуун чагыргазының даргазының хүлээлгезин күүседип турар Чимисмаа Кашпык-оол Кара-Хөл сумузунче үнүүшкүннү дарый организастап, аңаа четкен. «Бо каш хонук хар элээн чагган-даа болза, кыштагларже, сумуларже аргыжар оруктарның байдалы ортумак. Багай чүүл – агаар-бойдустуң чылып турары-биле хар эрип, базырлып кирип бар чыдар. Ак-Довурактың орук эргелели-биле чардынган керээ езугаар бир грейдер, бир трактор оруктар аштаары-биле үнген. Кара-Хөл суурдан ыңай коданнарже «УАЗ» маркалыг автомашиналар халдып турар. Мээстерде хар эвээш чагган, ынчангаш мал одарже үнүп турар. Бо хүнде чылда көрдүнген мал чеминиң курлавырының 30 ажыг хуузун чарыгдаан. Суггат талазы-биле кара сугларның баштары ажыттына берген болгаш таарымчалыг. Кара-Хөлдүң арт кырында, Көдүрер-Даштың бетинде хөртүктей хадып каапкан болгаш, бо орук кезээн арыглап-аштаары-биле машина-техниканы дүүн-не чоруткан. Мал оолдаашкыны база эгелей берген, чогум кидин түлүк үези – март-апрель айлар» – деп чугаалааш, Кара-Хөл сумузунче катап чедери-биле далажы берди.

Араатан аңны узуткап…

Республиканың малчыннарынга кокай улуг когаралды чедирип турар. Эрткен чылын Бай-Тайга кожуунга араа­тан аң 102 баш шээр, 25 бода, 10 чылгы малын, 3 сарлык бызаазын туткан. Эрткен чылын он үш кокайны узуткаан. Малчыннардан дыңнадыг ке­лирге-ле, арга-дуржулгалыг аңчылар бригадалары араатан аңны аглаары-биле малчын турлагларже дарый үнүп турар. Чыл эгезинден тура, Тээлиниң девискээри Элезинниг-Хову деп черге бир аът биле төрүүр бени, Тура деп черде 20 хойну, Кызыл-Дагның Аныяк Ооруг-Аксында 10 ажыг хойну, “Ооруг” көдээ ажыл-агый кооперативиниң ийи инээн туткан. Бай-Тайга кожууннуң удуртулгазы машина-техникага кывар-чаар материал болгаш бөрүлерни узуткаар ажыл чорударынга акша-төгерикти аңгылап берип турар.

Кырган-ачазының ижин салгап…

Бай-Тайга кожуунда “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төлевилелинче 28 өг-бүлени хаара туткан. Бо чылын чеди аныяк малчыннар немежир.

Артыш, Чозармаа Иргит­тер­­ниң өг-бүлези 2017 чылдың кыштагжылары  Ээр-Хавак сумузундан ырак эвесте Чайлаг-ферма деп черде малын өстүрүп, чымыштыг ишче ижиге берген. Олар 2019 чылдың губернатор төлевилелиниң киржикчилери Айдыс, Буяна Доңмиттерге  200 төрүүр хойну дамчыткан. Аныяк­ малчыннарның кыштаа база-ла ферманың девискээринде.

Артыштың кырган-ачазы – кожууннуң муңчу малчыны Эректол Шаалович. Бичии оол шаандан мал-маган аразынга өскен болгаш, малчын кижиниң ижи чымыштыг-даа, берге-даа деп, ол эки билир. Кажан  төлевилелди чарлаптарга, аңаа киржир изиг күзел аңаа дораан-на тыптып келген.  Амгы үеде кыштагжыларның өдээнде 160 ажыг хой бар. Мал оолдаашкыны март айда эгелээр.

“Кышты хүр ажары-биле чеди чүък автомашина сигенни белеткеп ап, дүжүрдүвүс. Чоокта чаа дус садар сайгарлыкчылар кээрге, малга дусту база немей садып алдывыс. Шаанда маңаа ферма турган болгаш, чырык, суг айтырыынга бергедээшкиннер тургустунмаан. Суггат талазы-биле байдал база таарымчалыг, кыштагдан ырак эвесте Хемчик хем агып чыдар. Бөрүлерниң улуп турарын бо-ла дыңнаар мен. Өршээлдиг болуп, кокай харын-даа өдекче кирбейн турар. Кызыл күш-биле өстүрүп алган малын кокайлар кырып кааптарга, хомуданчыг болгай. Кожуун чагыргазындан аңчылар бригадалары чоокта чаа база келгеш бардылар. Черле ынчаш чанывыста малчын кыштаглар элээн хөй болгаш, демниг-дир бис” – деп, Артыш чугаалады.

Аныяк кыштагжыларның улуг оглу Чогжал езулуг-ла солуттунмас дузалакчызы болуп өзүп олурар. “Үш уруглуг бис. Улуг оглум субботада кичээлдери төнүп каарга, достунуп чедип келир. Кажаа-хораазын аштап-арыглааш, мал-маганын одарже үндүрүпкеш, понедельникте дедир өөренип чоруптар. Чогум ийиги ээлчегде өөренип турар кижи. Чанывыста кыштаг тудуп алган аныяк малчыннарга ийи чүс төрүүр хойну дамчыттывыс. Үежилеривис-биле элчип-селчип малывысты үш хонуктап кадарып тур бис. Анаа черле, суурга ажыл-агый кылып алыры-биле, бажың-балгатты оларга чагып каарга безин эптиг-дир. Улуг назылыг малчыннарны дилээринден арай эпчоксунар-дыр мен. Эптиг-найыралдыг аралажып, малывыстың баш санын өстүрер дээш демнежип, кызымаккай ажылдап тур бис. Бай-Тайга эдээнде Алдыы Дыттыг-Хемге чайлаглаар бис. Хөй бензин “ишпес” мотоцикл садып алдывыс. “Ийи дугуйлуг аъдывысты” мунупкаш, хой-даа кадарар, суурга ажыл-херек-даа бүдүрүп алыр-дыр бис” – деп, өгнүң кыс ээзи чугаалады.

Малчыннарның өдээнде бода, чылгы мал база бар. Аныяктарның кудазынга салган бода, шээр малының баш саны база каш катап өскен. Чозармаа чаа сагган инээниң сүдү-биле шайын сүттеп, хүндүледи.

Эр кижиниң үш адаанының бирээзи болур аът чарыжынга Артыш сонуургалдыг. Чүгүрүк-Боразы 2016 чылда Чадаананың девискээринге эрткен республика чергелиг аът чарыжынга чемпионнаан. Аныяк малчын Чүгүрүк-Бора биле Калчан-Доруун кожууннуң Шагаа байырлалының чарыжынга белеткеп турар болду. Аъттарының шаңнал-макталдары – ээзиниң улуг чоргааралы.

“Өг-бүлевистиң мурнундан Тыва­ның Баштыңы Шолбан Кара-оолга өөрүп четтиргенивисти илередир-дир бис. Төлевилел чок турган болза, мындыг ажылды сегирип ап шыдавас турган бис. Хей-аъдывысты көдүрүп, арга-сүмени берип, эгезинден эгелээш, биске дузалашкан дөргүл-төреливиске, чонувуска база мөгеер-дир бис» – деп, Артыш  өг-бүлезиниң мурнундан чугаалады.

Озерченма  ХОВАЛЫГ.

Арслан  АРАКЧААНЫҢ  тырттырган  чуруктары.

previous arrow
next arrow
Slider
Меню