Тыва ревшеригниң сөөлгү генералы

Бистиң маадырывыстың адын Петр дээр, бо ат «даш», «кадыг-быжыг», «чайгылыш чок», «ынаныштыг» дээн уткаларны илередип турар. Петр Федорович Иванков бо чылдың декабрь 1-де 93 харлаар. Ооң чуртталгазы бодунуң ойнап чорааны хөгжүм херекселинге дөмей. А ол херексел дээрге кылаңайнып турар, өткүт, сагыш-сеткилди илередиптер маадырлыг труба-дыр. 1945 чылда Тиилелгениң хүнүн, Тыва автономнуг областың аъттыг үрер хөгжүм оркестриниң горн этсир кижизи тургаш, уткуп, Өндүр Улуг Тиилелгени медеглеп эдискен. Ол дээрге эки демдек, чүү-даа аңаа моондак болбас, кажан-даа чүү-даа болурга черле дүжүп бербес тиилекчи дээн кыйгырыгны илереткен.

Петр 12 харлыында Тыва Улусчу революстуг шеригниң аъттыг үрер хөгжүм оркестриниң хөгжүмчүзү, дайынчызы апарган. Амгы үеде генерал-майор Петр Федорович Иванков Москва хоорайда чурттап, ажылдап чоруур. Бистиң бо маадырывыс биле Тыва Республиканың Чазааның үрер хөгжүм оркестриниң таныжылгазы 2015 чылда болган. Бистиң оркестрниң тургузукчузу болгаш дирижеру Тимур Дыртык-оолович Дулуш «Центр Азии» солунга Виктор Норбунуң «Трубачтан генералга чедир» деп материалын номчааш, Мос­кваже Петр Федорович-биле таныжып-билчип алыры-биле чоруткан. Оон эгелээш-ле, Тыва Арат Республиканың аъттыг үрер хөгжүм оркестриниң хөгжүмчүзү болгаш Тыва Респуб­ликаның Чазааның үрер хөгжүм оркестриниң аразынга найырал доңнаттынган. Бо ийи оркестр ийи аңгы үелерде чурттап турган болгаш чурттап турар-даа болза, бо делегейде бүгү-ле чүве бот-боттарының аразында харылзаалыг дээрзиниң бадыткалы.

Тыва ревшеригниң дайынчылары болгаш офицерлери хүннүң-не сула шимчээшкиннерни кылып, маңнажып, хаактап, селемени билдилиг ажыглаарынга өөренип, аът кырынга хөгжүм херекселинге ойнап, күш-дамыр талазы-биле шыырак белеткели-биле ылгалып турганының дугайында, 15 чыл дургузунда Тываның ревшерииниң аъттыг үрер хөгжүм оркестринге албан эрттирип турган хөгжүмчү Петр Федорович Иванковтуң чугаазындан билип алган бис.

Бистиң оркестривис шериг­жи эвес-даа бол, ооң үнде­зилек­чилеринден чыдып калбайн чо­руур. Хөгжүм херексели-биле аът кырынга олуруп алгаш, конькилиг дош кырынга чуңгулап тургаш, хөгжүмнү диригге күүседип, концерттерни көргүзүп, Тываның Чазааның албан езулуг хемчег­леринге киржип турарлар.

2015 чылда Тимур Дулуш Тиилелгениң 70 чылынга турас­кааткан «Ады чок бедигээшке» («На безымянной высоте») деп ТР-ниң Чазааның үрер хөгжүм оркестриниң концертинче Петр Федоровичини чалаан турган. Шыгырт зал ишти көрүкчүлер Петр Федорович биле оркестрни диңмиттиг адыш часкаашкыннары-биле уткаан. Тываның күрүне филармониязының бажыңы 86 чыл бурунгаар туттунган, ынчан ооң сценазынче П. Иванков ревшеригниң оркестри-биле хөгжүм ойнап үнүп турганын сактып чугаалаан. Ол дээрге төөгүлүг барымдаа болуп кээр.

Т.Д. Дулуш Тыва Арат Респуб­ликаның ревшерииниң аъттыг оркестриниң дугайында хөй-ле чүүлдерни дыңнап, номчуп таныжып көргеш, оркестрни катап тургузар бодал-биле кыптыгып, ону боттандырып шыдаан. Оркестрни чүгле оркестр дээш эвес, а өгбелеривистиң аъттыг үрер хөгжүм оркестриниң чаңчылын катап диргизер дээш кылган.

2008 чылдың март айда Ты­ваның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң доктаалы ёзугаар Тыва Республиканың Чазааның үрер хөгжүм оркестрин тургускан. Бо чылын бистиң аъттыг үрер хөгжүм оркестри 12 чылдаар. Бо бүгү чылдарның дургузунда аңгы-аңгы чурттарга, хоорайларга концерттерни бараалгадып, хүндүлүг черлерни ээлеп, республикавыстың адын, тыва хөгжүмнү алдаржыдып келген. Эрткен күзүн Кызыл Шөлге «Спасск суургазы» («Спасская башня») деп шеригжи оркестрлер фестивалынга Манежке аъттыг көргүзүгнү кылган. Бистиң оркестривистиң тургузукчузу болгаш дирижеру, Тыва Республиканың алдарлыг артизи Тимур Дулушке (оркестр ооң адын чоргаарал-биле эдилеп чоруур), «Спасск суургазы» бүгү-делегей чергелиг фестивальдың үндезилекчизи, Россияның улустуң артизи, ТР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы, генерал-майор, бистиң оркестрниң болгаш бо чылын 90 харлаан Тыва Арат рес­публиканың аъттыг үрер хөг­жүм оркестриниң чоок өңнүү бол­гаш дагдыныкчызы – Валерий Халиловтуң адынга турас­каадып, бодунуң концерттерин бараалгаткан.

«Спасск суургазы» бүгү-де­ле­гей­ниң шериг оркестрлер фес­тивалынга В.М. Халиловтуң кады төрээннери Тываның үрер хөгжүм оркестриниң концертин Екатерина парыгынга организастааннар. Кады төрээн акызы, РФ-тиң алдарлыг артизи, доцент, шериг-оркестр албан кафедразының улуг башкызы болгаш Шериг университеттиң (шеригжи дирижерлар) эртем-шериг секциязының эртем удур­тукчузу Александр Михай­л­ович Халилов база ооң оглу Кара-Далай флодунуң шта­вының оркестриниң шериг дирижеру Михаил бистиң оркестривисти дирижерлап эрттиргеннер. Хөгжүмчүлер концерт мурнунда бодунуң өң­нүү, Тыва Ревшеригниң аъттыг оркестриниң труба ойнак­чызы, халажылгада генерал-майор, Улусчу эртемнер ака­демиязының президентизи Петр Иванков база өөнүң ишти, Россияның Улусчу эртемнер академиязының президиумунуң кежигүнү, вице-президентизи, килдис удуртукчузу, «Академиктиг бижимелдер» журналының редколлегиязының кежигүнү Татья­на Андреевна Теп­лякова-биле ужурашканнар. Бо уттундурбас ужуражылга бис­тен эрте чоруй барган Тимур Дулуш болгаш Валерий Халиловтуң ачызында болуп эрткен. Олар бо ужуражылга дугайын­ план­нап, күзеп чораан­нар. Сылдыстарның таварышканы ындыг болган чадапчок, оларның күзели боттанып, Рос­сияның чүрээнге ужуражыр аас-кежик­тиг болганывыс таварылга эвес. Үелерниң харылзаазы үзүлбээн. Петр Федоровичиниң йөрээл сөстеринге сорук кирип, аъттарлыг Кызыл Шөлге, төөгүлүг Екатерина парыгынга көрүкчүлерниң мурнунга бедик көдүрлүүшкүн-биле концерттивисти бараалгаттывыс. Аңаа ТР-ниң Чазааның үрер хөгжүм оркестри Петр Федорович Иванковту 92 харлааны-биле байыр чедирип, кадыкшылды, узун назы назылаарын күзеп, четтиргенивисти илередип, аңаа чоргаарланып, оон үлегер-чижек ап чоруурувусту чугааладывыс.

Софья Кара-оол.

Петр Иванков – Тыва Улусчу-революстуг шерииниң эң аныяк оркестржилериниң бирээзи. Ол 1927 чылдың декабрь 1-де Крас­ноярск крайның Ермаковск районунуң Алдыы-Усинск (Нижне-Усинск) суурунга төрүттүнген. Иванковтарның өг-бүлези Тываже көжүп келген, а Петр Тожунуң Тоора-Хем суурнуң эге школазынга өөренип кирген турган.

1942 чылдың апрель 1-де 12 харлыг Петр Тываның Ревшерииниң дайынчызы кылдыр дужаал ёзугаар кирген.

Ооң ачазы Федор Матвеевич бызаңчы кижи чораан. Кунгуртугнуң Эми деп черде алдын уургайынга ажылдап чораан. 1942 чылдың февраль айда Кызыл хоорайдан фронтуже чорупкан. Фронтуга чок болган. Ооң ады Мөгейиг даанда Сактыышкын дептеринде киир бижиттинген.

Авазы Александра Николаевна Тываның билдингир даараныкчызы, бөрт даараар цехтиң мастери чораан. Ооң холу-биле даараан кадыг хавактыг бөрттү Тыва Улусчу-революстуг намының Төп комитединиң чиңгине секретары Салчак Калбак-Хөрекович Тока кедип чораан.

Улуг акызы Александр Тываның күрүне теат­рынга бүдүн Тывада чаңгыс борбак скрипач болуп ажылдап чораан.

Петр Иванков дайын соонда, 1985 чылда генерал-майор эргелиг халажылгаже үнгеш, шериг албан-херээн уламчылаан. Ол чылдарның дургузунда Шериг-үгер-боожулар командылаар академияны, Киевтиң дээди үгер-боо-инженер училищезин дооскан. 18 чыл дургузунда Фрунзе аттыг Шериг академиязынга башкылаан. Ооң соонда Ленин аттыг күрүне библиотеказынга, Бүгү-эвилелдиң географтыг ниитилелинге, 1989 чылдан тура, «Россияның улусчу эртемнер академиязы» хөй-ниити организациязының президентизи. Шериг эртемнериниң кандидады, экономика болгаш техника эртемнериниң доктору, профессор Петр Иванков улуг эртем ажыл-чорудулгазын кылып чоруур. 40 эртем төлевилелдерин удуртуп, элээн каш эртем төптерин тургузарынга киришкен, 200 ажыг эртем үндүрүлгелериниң болгаш уран-чечен чогаалдарның автору, Славян дайынчы уран чүүл федерациязының үндезилекчилериниң бирээзи. Кызыл Сылдыс болгаш Ленин орденнери, «Германияны тиилээни дээш» медаль болгаш хөй-хөй шаңналдарның, ол ышкаш даштыкы чурттарның шаңналдарының база эдилекчизи. Петр Иванков төрээн чурту болу берген Тывадан 1946 чылда-ла чорупкан-даа болза, Тыва дуга­йында болгаш эш-өөрүнүң дугайында сактыышкыннар ооң сагыш-сеткилинде шыгжаттынып чоруур. Ол амдыгаа дээр тыва дылды сактыр, рес­публика-биле харылзаазын тудуп чоруур.

ЭКИ ТУРАЧЫЛАРНЫҢ ДУҢМАЗЫ, ҮДЕКЧИЗИ

Петя Иванков элээди оолак тургаш-ла, ревшеригниң дайынчызы, хөгжүмчүзү апарган. Эки турачылар ынчангы Тыва Арат Республиканың күрүне кызыгаары Шивилиг чоогундан тура, ССРЭ-ниң кызыгаарынга чедир дүнеки ылгын марш-биле чеде бергеннер. Орук дургаар ревшеригниң үрер хөгжүмчүлери «Тулчуушкунче», «Дөгээ-Баары» болгаш өске-даа аялгалар, марштарны күүсетпишаан үдээн.

Ол тыва фронтучуларны кончуг эки билир-таныыр, харын-даа оларның эрес-кашпага­йынга адааргаар турган. Шупту турза узун, тутса мөге эрлер шеригжиткен гимнастика, селеме-биле хаак үзе шавары анаа шопулактап чем ижери-биле дөмей, аът кырындан хол боозу, ланчыы-биле часпас адар эрестерге чоп адааргавас боор. Бо чурттап келгеш, ол эки турачыларны дүүн чаа чугаалажып турган дег сактыр, аттарын, шолаларын ам-даа болза, чугаалап бээр. Эрес-дидим, чаныш-сыныш чок дайынчыларны фронтуга баргаш, дайзын-биле кээргээр сеткил чок тутчур деп билип турган.

Ревшеригниң анаа дайынчызындан генерал чедир шериг албанының ажыг деринден чанчын кижиниң улуг сылдыстарынга чедир бараан болган. Петр Иванков бо хүннерде Москва хоо­райда чурттап, эртем ажылы кылып чоруур. Төөгүвүстүң эң солун, эң маадырлыг үелерин кончуг эки билир үеживистен карак салбайн, сөс бүрүзүн бижип алыр аргавыс амдыызында бар турда, хемчег албас болзувусса, талаар. Ооң чурттап орар бажыңы коммуналкада бир өрээл (ийе, коммуналкалар ам-даа бар). Тыва хөгжүмчү оолдарны көрүп кааш, дораан-на эки турачыларның овур-хевирин көрүп каан дег өөрээн. Оларны үр салбайн, чугаалажыксаан.

Ред.

Меню